بورس انرژی، بابک زنجانی نسازد
علیرضا سلطانی. کارشناساقتصاد انرژی
پس از خروج آمریکا از برجام و اعمال دوباره تحریمها علیه ایران، بهویژه تحریمهای نفتی، شناسایی و راههای مقابله با اقدامات تحمیلی آمریکا و کاهش مخاطرات ناشی از این اقدامات در عرصه اقتصادی، به دغدغه اصلی سیاستگذاری تبدیل شده است. یکی از راههایی که باید به آن توجه شود، بهخصوص در حوزه مقابله با تحریمهای نفتی و به عبارت دقیقتر دورزدن تحریمهای نفتی، فعالکردن بورس انرژی در کشور و به بیان روشنتر، بورس نفت است. شورای عالی هماهنگی اقتصادی بهعنوان بالاترین مرجع تصمیمگیری اقتصادی در شرایط تحریمی جدید، در شهریور گذشته مصوب کرد «وزارت نفت میتواند با استفاده از ظرفیت بخش خصوصی برای صادرات، نفت خام و فراوردههای نفتی را به قیمت رقابتی در بورس داخل کشور به فروش برساند». بر اساس این مصوبه، وزارت نفت میتواند با استفاده از ظرفیت بخش خصوصی برای صادرات، نفت خام و فراوردههای نفتی را به قیمت رقابتی به صورت ارزی در بورس انرژی به فروش برساند. ضمن اینکه سازوکار قیمتگذاری در بورس نفت نیز بهطور رقابتی خواهد بود. نفس فعالشدن بورس انرژی در کشور با توجه به اینکه ایران در زمره کشورهای بزرگ دارنده ذخایر نفت و گاز است و همچنین بهلحاظ حاکمبودن اصولی مانند رقابت، شفافیت و فعالیت بخش خصوصی در بورس، امری مثبت و قابل دفاع است؛ اما باید توجه داشت که فعالشدن پدیدههای اقتصادی، آنهم پدیدهای به نام بورس، با توجه به الزامات و پیچیدگیهای فنی، مالی و تجاری از حساسیت و اهمیت زیادی برخوردار است. این حساسیت درباره نفت و فراوردههای نفتی، آنهم در کشوری مانند ایران و در شرایط تحریمی جدید، بسیار بیشتر است. موضوع زمانی اهمیت و حساسیت بیشتری پیدا میکند که قرار است بورس نوپا و جوان نفت ایران با بورسهای بزرگ و جاافتاده دنیا رقابت کند. امروزه بازارهای بورس نفت دنیا عمدتا در کشورهای توسعهیافته و به عبارت بهتر مصرفکنندگان عمده قرار دارند. کشورهای تولیدکننده به دلایل مختلف در حوزه بورس نفت فعال نیستند و این مسئله تا حد زیادی نقش آنها را در بازار جهانی نفت از یک سو و تعیین سازوکارهای قیمت از سوی دیگر، تحتتأثیر قرار داده است. صادرات بخش اعظم نفت تولیدی کشورهای دارنده نفت و پایینبودن کمیت و کیفیت تجارت داخلی و منطقهای نفت در مناطق نفتخیز جهان، ایجاد یا فعالیت عمده بازارهای بورس را بین کشورهای تولیدکننده توجیهپذیر نکرده است. حال آنکه با توجه به تأمین و تجارت نزدیک به ۴۰ درصد نفت دنیا در منطقه خلیجفارس، ایجاد و فعالیت بورس نفت در کشورهای منطقه یا با همکاری این کشورها بهصورت متمرکز میتوانست قابل انتظار باشد؛ اما اختلافهای سیاسی و شرایط غیرتکمیلیبودن اقتصادهای منطقه، مانع از تشکیل بورس نفت در میان کشورهای منطقه خلیجفارس شده است.
با وجود این شرایط، ایران در زمره کشورهایی بود که از دهههای پیش از انقلاب، زمزمه تشکیل بورس نفت در قالبهای منطقهای و بینالمللی در آن وجود داشت. این زمزمه با بروز انقلاب اسلامی ۵۷ و برهمخوردن مناسبات عادی اقتصادی و تجاری منطقهای و بینالمللی این کشور، برای نزدیک به سه دهه مسکوت ماند که از یک دهه پیش، بار دیگر ایجاد شد و فعالیت این پدیده در اقتصاد ایران مرکز توجه قرار گرفت؛ اما این توجه نه به دلیل شرایط، ضرورت و الزامات جهانی و منطقهای بازار نفت، بلکه بیشتر تحتتأثیر ضرورتها و الزامات سیاسی بوده است. تشکیل و فعالیت بورس نفت و نمایانشدن اثرات مثبت اقتصادی و تجاری آن، بهویژه در حوزه شفافیت مالی، مستلزم بسترها و مقدماتی است که این بسترها و مقدمات اقتصادی و جهانی باید در شرایط عادی و پررونق اقتصادی و تجاری نفت رخ دهد. توضیح اینکه ایجاد و رشد بورس نفت بهعنوان یک پدیده اقتصادی، باید در شرایط عادی صورت گیرد؛ به این معنا که بازار جهانی نفت در شرایط تعادلی و باثبات باشد، صنعت نفت کشور از نظر توسعهای و تولیدی در بهترین شرایط رونق قرار داشته باشد، شرکت ملی نفت ایران بهعنوان تنها فروشنده نفت از قدرت مانور بالا در هدایت و تشویق شرکتهای داخلی و خارجی برای حضور در بازار بورس داخلی برخوردار باشد، سازوکارهای قیمتی بازار و نه نرخها و فرمولهای دستوری و ایستا بر بازار حاکم باشد و از همه مهمتر اینکه ایجاد بورس نفت نه در پرتو الزامات، فشارها و محدودیتهای سیاسی، بلکه در نتیجه نیازهای اقتصادی و توسعهای قرار داشته باشد. سابقه تشکیل بورس نفت در ایران به دلایل مختلف اقتصادی، سیاسی و مدیریتی، موفق نبوده است. محدودیتها و الزامات سیاسی و مدیریتی، مانع از فعالیت این پدیده در ایران شده است. توجه اخیر به بورس نفت و طرح فروش نفت به بخش خصوصی در بورس نفت، کمتر با ملاحظات اقتصادی همراه است. این مسئله ممکن است در صورت اقدامی عجولانه، زمینه شکست آن را به همراه داشته باشد. این پدیده قرار است فعال شود تا با دورزدن تحریمهای آمریکا، اثرات منفی این تحریمها را بر اقتصاد کشور کاهش دهد. تمثیل آن این است که قرار است بچهای به دنیا بیاید و بخواهد بلافاصله در مدت کوتاهی پس از تولد، به میدان جنگ برود. آیا امکانپذیر است؟ کدام بخش خصوصی یا شرکت خصوصی این ریسک را میپذیرد که محموله نفتی را بخرد و آن را در بازارهای بینالمللی به فروش برساند؟ آیا این شرکتها بهطور مستقیم در معرض تحریمهای آمریکا قرار نخواهند گرفت؟ مگر شرکتهای خلقالساعهای که در پوشش بخش خصوصی اما در اصل با پشتوانه دولتی یا شبهدولتی، مأموریت این کار سخت و پرهزینه را بر عهده بگیرند. به تأسیس بورس انرژی باید از سالهای دور توجه میشد تا در شرایط خاص نظیر شرایط کنونی، این پدیده مهم کمکحال اقتصاد ایران باشد؛ اما حال که قرار است در شرایط خاص کنونی استارت این کار مهم زده شود، باید همه جوانب، الزامات و زمینههای آن مدنظر دستاندرکاران قرار گیرد تا موجبات شکست زودهنگام آن فراهم نشود. نکته درخور توجه این است که این نهاد اگرچه قرار است در شرایط حاضر و برای دورزدن تحریمها فعال شود؛ اما تأسیس آن باید با اهداف و نگاه بلندمدت باشد. نگاه صرف سیاسی و امنیتی به موضوع، کارایی بورس انرژی را در شرایط حاضر از بین میبرد. ضمن اینکه باید در نظر داشت این بورس قرار است در عرصه بینالمللی فعالیت کرده و در آینده مشتریان خارجی نفت را جذب کند؛ بنابراین باید ملاحظات و انگارههای اقتصادی و تجاری در آن برجسته و نمایان باشد. بر این اساس و برخلاف شعارهای بدون پشتوانهای که از سوی یک جریان سیاسی برای فعالشدن بیمقدمه بورس انرژی داده میشود، تأسیس این بورس الزاما نه تنها بر عهده وزارت نفت، بلکه بر عهده مجموعهای از نهادهای کلان اقتصادی و سیاسی است تا با ایجاد زمینههای رقابتی، اقتصادی و تجاری، موجبات کارآمدکردن بورس انرژی فراهم شود. در این راستا، باید حساسیتها و ملاحظات متولیان نفتی کشور نیز مدنظر قرار گرفته و اعتماد و اطمینان آنها برای عرضه نفت به این میدان پرریسک تأمین شود تا از هدررفتن اموال و منافع کشور و مردم و همچنین ظهور بابک زنجانیهای دیگر جلوگیری شود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.