فهم پديدارهاي ديني
پدیدارشناسی دین ابتدا در معنایی همطراز با رشتههای تاریخ ادیان، جامعهشناسی دین و روانشناسی دین بهعنوان روشی برای بررسی پدیدارهای دینی و دستیابی به مشترکات ادیان مختلف شناخته شد. برخی در بیان این معنا پدیدارشناسی دین را رقیب تاریخ دین ميدانند، چون روشی است برای تطبیق فرهنگی عناصر سازنده اعتقادات و اعمال دینی و توصیف منظم پدیدارهای دینی بهمنظور دستیابی به ماهیت و ذات وحدانی نهفته در آنها. بعدتر این تعریف چنین تکمیل شد که پدیدارشناسی دین بحث منظم درباره تاریخ دین است، یعنی وظیفه آن طبقهبندی و دستهبندی دادههای متعدد و گسترده است، به شیوهای که بتوان یک چشمانداز کلی درباره محتوای دینی آنها و ارزشهای دینیای که در بردارند، به دست آورد. مهمترين مميزه اين روش آن است كه پديدارهاي ديني را مبتني بر ساير وجوه انساني مثل نيازهاي اقتصادي، اجتماعي و روانشناختي تبيين نميكند بلكه متأثر از جوهرهاي اساسا ديني در انسان ميشمرد. پديدارشناسي يكي از مهمترين و باسابقهترين رهيافتهاي دينپژوهي است كه در ايران با ترجمه آثار ميرچا الياده شناخته شده است. جیمز ال کاکس، دينپژوه شناختهشده، در كتاب «پديدارشناسي دين» به بررسي متفكران اصلي و مكاتب مهمي ميپردازد كه به تفكرات انتقادي امروز درباره پديدارشناسي دين شكل دادهاند و با استفاده از روشي تاريخي، ارتباط پيوسته اين افراد و مكاتب با مباحث جاري در دينپژوهي را نشان ميدهد. او كتاب را با بررسي چيزي آغاز ميكند كه آن را «عوامل شكلدهنده»اي ناميده كه بر تكامل تفكر پديدارشناختي در مطالعات ديني تقدم دارد. از نظر او اين عوامل سه دستهاند: عوامل فلسفي، الهياتي و عوامل مرتبط با علوم اجتماعي. در فصولي مجزا به بررسي اين مطلب ميپردازد كه چگونه هر يك از اين سه حوزه گسترده زمينهاي ايجاد كردهاند كه چهرههاي برجستهاي از دل آن سربرآوردهاند. اريك شارپ، به بهترين وجه تأثيرات مهم سده نوزدهم بر دينپژوهي تطبيقي را تصوير كرده است. جورج جيمز هم بهتفصیل گزارشي از رابطه بين تاريخ، الهيات و علوم اجتماعي در تفكرات اين حوزه ارائه داده است. كاكس كوشيده پرتو تازهاي بر هر يك از اين حوزهها بيفكند و مخصوصا توجه را به تأثير مكتب الهيات ريچل بر روش پديدارشناختي جلب كند و نيز بگويد كه زمينههاي غيرغربي نقش عمدهاي در شكلدادن به ديدگاه شماري از اين انديشمندان شاخص داشتهاند. همچنين به ميزان تأثير روش فلسفي ادموند هوسرل بر پديدارشناسي دين پرداخته و بررسي كرده كه آيا ميتوان تمايلات فروكاستگريزانه در پديدارشناسي دين را بيشتر واكنشي الهياتي عليه تفاسيري تلقي كرد كه قابليت رنجاندن دينداران را داشتهاند. در فصل نهايي كتاب نشان ميدهد كه چهرههاي شاخص پديدارشناسي دين چگونه به پروردن مباحثاتي كمك كردهاند كه به طرق مختلف دينپژوهان معاصر را در اردوگاههاي مخالف قرار دادهاند. گرچه اين مباحثات تقريبا فقط خاص گروههاي الهيات و مطالعات ديني دانشگاههاست، بااينحال سؤالات اصلي مطرحشده برآمده از زمينههاي فلسفي، الهياتي و مرتبط با علوم اجتماعي است كه در وهله اول به پديدارشناسي دين شكل دادهاند. مسئله فلسفي ارتباط بين سوژه و ابژه بهواسطه چالشهاي مختلف، اخيرا با شدت و حدت به مباحثات اين حوزه وارد شده است. اين چالشها بر دوام اعتبار فلسفي رويكرد پديدارشناختي در حوزه دينپژوهي ترديد وارد كردهاند. در صورت صحت اين مطلب، مدعيات پديدارشناسان مبني بر اينكه روششان يك «علم» ناب درباره دين است، در بهترين حالت خطا و در بدترين حالت تظاهر بهداخل كردن رويكرد الهياتي به رشتههايي است كه شايسته صفت علمياند. وجه ديگر اين بحث را ميتوان از زبان متألهاني شنيد كه مطالعات اديان را جهت كسب اطلاعات مفيد براي مسائل تبليغي لازم ميدانند. بهطوركلي چنين محققاني معتقدند كه دين بدون يك واقعيت متعالي نميتواند وجود داشته باشد و بهاينترتيب پديدارشناسي دين بهواسطه رويكرد همدلانهاش در قبال دينداران يكي از همپيمانان الهيات مسيحي معطوف به گفتوگو و تعامل بيناديني شمرده ميشود. اين رويكرد ملهم از الهيات، قرابت تنگاتنگي دارد با بحث سومي كه در فصل پاياني بدان اشاره ميشود و نويسنده آن را «مجادله مبتلابه دينپژوهي» ميداند. در اين بخش سخن كمتر درباره پيشفرضهاي ايدئولوژيك و مبنايي و بيشتر درباره اين است كه آيا كسي كه به تحقيق درباره اجتماعات ديني ميپردازد، مسئوليتي اجتماعي در قبال آنها دارد يا نه؟
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.