|

تاریخ و فلسفه نشانه

اومبرتو اکو نشانه‌شناس، فیلسوف، متخصص قرون وسطی، منتقد ادبی و رمان‌نویس ایتالیایی در سال‌های اخیر در پی ترجمه‌ برخی از مهم‌ترین آثارش به نامی آشنا برای مخاطبان فارسی‌زبان بدل شده است. در این‌ سال‌ها رمان‌های بسیاری از او به فارسی ترجمه شده‌اند. از جمله می‌توان به «نام گل سرخ»، «آونگ فوکو»، «جزیره روز گذشته» و «گورستان پراگ» اشاره کرد. ازاین‌رو، اکو را در ایران بیشتر به‌عنوان رمان‌نویس می‌شناسند. درحالی‌که او اولا یک نشانه‌شناس و فیلسوف و از جمله مهم‌ترین زبان‌شناسان و نشانه‌شناسان ساختارگرا بود. او از نظریه‌پردازان و پایه‌گذاران نشانه‌شناسی معاصر است و در این حوزه هفت کتاب و رساله مهم و تعیین‌کننده دارد. در سال‌های گذشته دو کتاب «نشانه‌شناسی» و «در جستجوی زبان کامل» از این مجموعه به فارسی ترجمه شده‌اند. به تازگی به همت انتشارات علمی و فرهنگی یکی دیگر از مهم‌ترین کتاب‌های او در این زمینه به فارسی ترجمه و منتشر شده است: «نشانه: تاريخ و تحليل يك مفهوم». اکو در کتاب حاضر به بررسی مفهوم نشانه می‌پردازد. از مسائل مربوط به ارتباط و زبان فراتر می‌ر‌ود و تحلیلی جامع و روشن از نظریه‌های نشانه ارائه می‌کند. او در مقدمه این کتاب به شکلی که انگار داستان می‌گوید نشان می‌دهد چگونه «نشانه» در سراسر زندگی ما نقش دارد. او اساس این کتاب را بر این اصل استوار می‌کند که «مفهوم نشانه تنها به زبان‌شناسی با نشانه‌شناسی ویژه‌ای مربوط نمی‌شود؛ بلکه از همه تاریخ تفکری بشری گذر می‌کند». شناخت دقیق اکو از تاریخ جریان‌ها و گرایش‌های فکری اروپا، از دوران باستان تا دوران معاصر، باعث می‌شود خواننده تقریبا با تمام جنبه‌های نشانه‌شناسی و خاستگاه‌های فکری آن آشنا شود. اکو نشان می‌دهد فرقی ندارد شما در تمدن پیچیده صنعتی و جامعه شهری زندگی کنید که پر است از زرق‌وبرق و تابلوهای نورانی، رمزگان راهنمایی‌ و رانندگی، صداها و نشانه‌های دیگر یا اینکه در روستایی دورافتاده، در هر حالت شما در جهانی از نشانه‌ها هستید. در نظر اکو، مفهوم نشانه از یک‌سو در طول تاریخ اندیشه فلسفی در معنایی بسیار گسترده به کار رفته است و از سوی دیگر، کاربرد مشترک واژه نشانه که به طور دقیق در واژه‌نامه‌ها تبیین شده، امکان استفاده از تبیینی نسبتا گسترده را فراهم می‌کند. او بر این باور است که این دو مساله محدودیت‌های نگاه زبان‌شناسانه را آشکار می‌کنند. او تاکید دارد به همان اندازه که فیلسوفان از مفهوم نشانه کمک می‌گیرند، افراد کوچه و خیابان هم آن را در اصطلاحات روزمره خود به کار می‌برند. حتی می‌توان دید تا چه حد ممکن است کاربرد فیلسوفان نیز از این واژه مبهم باشد. کتاب در پنج فصل تنظیم شده است. اکو در فصل اول تبیینی تقریبی از نشانه ارائه می‌کند. او این تبیین را به‌خاطر وجود تبیین‌های گوناگون تبیینی معمولی می‌نامد و از آن برای پرداختن به فصل دوم استفاده می‌کند. در این فصل، فهرستی از دسته‌بندی‌ گوناگون نشانه‌ها از دوران باستان تا امروز تنظیم کرده است. محتوای ساده و خوش‌خوان این دو فصل شاید دورنمای نظری مشخصی نداشته باشد، ولی دورنمایی از عقاید را نشان می‌دهد. فصل سوم با آنکه دورنمایی از نظریه‌های گوناگون را به تصویر می‌کشد منسجم‌تر است. درواقع اکو در این فصل ساختار درونی نشانه را از آغاز رویکرد ساخت‌گرایی در زبان‌شناسی بررسی می‌کند. او دو دلیل برای این کار می‌آورد: یکی اینکه این جریان‌ در این قرن تعیین‌کننده‌ترین تاثیر را بر گسترش نشانه‌شناسی داشته است و دوم اینکه، هرچند نمی‌توان این تحلیل را همین‌گونه در مورد دیگر سامانه‌های نشانه به کار برد، برای بررسی نشانه‌های غیرزبان‌شناسانه دانش ارزنده و بنیان نظری خوبی را فراهم می‌کند. در فصل چهارم می‌کوشد شیوه‌های گوناگون تولید و تفسیر نشانه‌ها را توصیف کند. هرچند این بحث از الگوی زبان‌شناسانه‌ای که در فصل قبلی طرح کرده فراتر می‌رود، این کار را با استفاده از مفاهیم ارائه‌شده در همان الگو انجام می‌دهد. در این فصل فقط یک رویکرد نظری بررسی می‌شود و ازاین‌رو، نسبت به سه فصل قبلی شاید آسان‌تر به نظر برسد. و فصل آخر که به بررسی مسائل فلسفی اختصاص دارد، از تمام فصول کتاب پیچیده‌تر است. در این فصل، فلسفه نشانه به شکل تاریخی بیان نمی‌شود، بلکه هر مورد در جای خود بررسی می‌شود. اکو این کتاب را کتابی آموزشی با بیانی ساده معرفی می‌کند نه شرح یک نظریه واحد. به همین جهت فصل‌های کتاب از ساده به پیچیده تنظیم شده‌اند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.