|

گفت‌وگو با راما قویدل،‌کارگردان فیلم و سریال‌های تلویزیونی

زوالِ یک دورۀ به زعمِ من طلایی

فرانک آرتا

گفت‌وگوی پیش‌رو، بیش از اینکه مخاطبانش مردم باشند، دکتر علی‌عسگری، رئیس سازمان صداوسیماست. درواقع این پرسش مطرح می‌شود، کارگردانی که سال‌ها بدون حاشیه در تلویزیون جمهوری اسلامی ایران چندین سریال و فیلم ساخته است، چه شده که دیگر دوست ندارد با تلویزیون همکاری کند؟ چه نگرشی بر این «دانشگاه ملی» حاکم شده که این فیلم‌ساز حتی اعمال ممیزی را مشکل خود نمی‌داند، اما درعوض از جو حاکم برتولید آثارنمایشی آنچنان دلگیر است که حتی به فکر‌ ترک دیار و مردمش افتاده؟! بنابراین از ریاست سازمان صداوسیما دعوت می‌کنیم که گفت‌وگو‌ی ما با راما قویدل بخوانند.

پدر شما، زنده‌یاد «امیر قویدل»، فیلم‌ساز شناخته‌شده‌ای بود که برای من یکی از فیلم‌های خاطره‌انگیز ایشان «بندر مه‌آلود» است. با توجه به چنین خاستگاهی چرا در تلویزیون فعالیت کردید. علت علاقه شما به کار در تلویزیون چه بود؟ شاید برایتان جالب باشد اگر بگویم اولین فیلم مرحوم پدرم هم محصول تلویزیون بود؛ البته تلویزیونِ پیش از انقلاب؛ کارگردانی دو قسمت از سریال اپیزودیک «چنگک» با نام «بن‌بست» که در سال 135۵ ساخته شد؛ یعنی دقیقا سال تولد من. مرحوم «جلال مقدم» تهیه‌کننده آن سریال بود. پدرم با وجود اینکه دستیار و فیلم‌نامه‌نویس مرحوم ساموئل خاچیکیان بود، اما اولین فیلم خود را برای تلویزیون ساخت، اما پدر همان سال‌ها تصمیم گرفت بار دیگر در تلویزیون کار نکند و به قول خودش دیگر از آن سینه‌کش بالا نرود؛ منظورش سربالایی بعد از زنجیرِ ورودی تلویزیون تا ساختمان تولید بود! پس اولین فیلم سینمایی‌اش را که البته اولین تولید سینمای ایران پس از انقلاب هم هست ساخت؛ «خون‌بارش» و دیگر کارگردان سینما بود. افسوس که به دلیل مشکلات مالی مجبور شد در سال‌های واپسین عمرش دوباره از آن سینه‌کش بالا برود و چه تلخ بود پایان قهرمان زندگی من؛ بگذریم! من در فضای سینما بزرگ شدم و کارم را در سینما با گویندگی و بعدتر دستیاری کارگردان شروع کردم. دقیقا در سال ۱۳۶۷ و در 12سالگی‌. البته این اولین کار مستقل از پدر بود که من عملا آن ‌را شروع به کار حرفه‌ای‌ام می‌دانم؛ فیلمی به نام «شنا در زمستان» به کارگردانی «محمد کاسبی» و آقای «مجید مجیدی» بازیگر نقش اصلی‌اش بود. دوره تجربه‌اندوزی‌ام حدود 20 سال طول کشید. در این سال‌ها در فیلم‌های زیادی برنامه‌ریز و دستیار کارگردان بودم و چندتایی هم فیلم شاخص در میانشان دیده می‌شود؛ مثل «شب‌های روشن» و «من ترانه ۱۵ سال دارم» و سپس به کار‌ تدوین مشغول شدم؛ دستیاری و شاگردی استادم، «حسین زندباف»، بدنه کار من در شاخه تدوین بود و از نظر خودم در این اتاقِ - آن‌وقت‌ها - تاریکِ تدوین سینما آموختم. زمانی رسید که احساس کردم آماد‌گی فیلم‌سازی را دارم و دو دهه آموزش اعتمادبه‌نفسم را پشتیبانی می‌کرد. فیلم نیمه‌بلندی را با سرمایه شخصی و با بازیگری مهران نائل و زنده‌یاد عسل بدیعی نوشتم و کارگردانی کردم. محک خوبی بود؛ فیلمی که هنوز هم دوستش دارم که البته عسل نتوانست ببیندش؛ چراکه پس از آن مشغول فیلم‌سازی در تلویزیون شدم و بسیار پرکار بودم؛ طوری که تا سال فوت ایشان نتوانستم این فیلم را تدوین کنم. هربار که او را می‌دیدم و یک‌بار هم در سریال «گمشده» دوباره با هم کار کردیم، از من می‌پرسید نمی‌خواهی آن فیلم را تدوین کنی و من در پاسخ می‌گفتم چرا حتما در اولین فرصت؛ اولین فرصت بالاخره رسید و به او زنگ زدم که بگویم فیلم تدوین شد تا بیاید و ببیند؛ ولی او تلفنش را جواب نداد؛ چراکه چندساعت قبلش در بیمارستان بستری شده بود و آن همان بیمارستانی بود که هرگز از آن بیرون نیامد! روحش شاد. به یاری عباس نعمتی - که بسیار حق به گردنم دارد - اولین فیلم تلویزیونی‌ام را در سال 138۵ برای شبکه تهران ساختم. دوره‌ای که آقای رجبی‌معمار، مدیر شبکه و آقایان منبتی و معصوم‌زادگان، مدیران فیلم و سریال و البته دوره ریاست مهندس ضرغامی بر تلویزیون بود. تحلیلتان درباره آن زمان چیست؟ ‌ آن‌وقت‌ها با توجه به شرایط کاری‌ام، آن ‌دوره را دوره طلایی تلویزیون می‌دانستم. اولین فیلمم در تلویزیون که دقیقا روز تولدم هم پخش شد، عملا تولدی دیگر بود و بسیار دیده و سکوی پرتابی شد برای من؛ طوری که دقیقا یک هفته بعد فیلم بعدی‌ام را شروع کردم و به قول قدما همین‌طور مسلسل‌وار؛ آن‌قدر که پرکاری‌ام مسئله آدم‌ها شده بود و کار به جایی رسید که در یکی از روزنامه‌ها مقاله‌ای درباره من چاپ شد که چه معنی دارد کارگردانی به این کم‌تجربگی این‌همه کار کند و معلوم نیست پشتش به کجا گرم است و در نهایت نویسنده مطلب را با این جمله به پایان برده بود که «معلوم نیست ترمز آقای کارگردان کی قرار است کشیده شود؟»! مطلبی که نویسنده‌اش نامعلوم بود و امضا نداشت. علی‌الظاهر به‌لحاظ کیفی نمی‌توانستند ایرادی به کارم وارد کنند و از آنجایی که کارگردان نسبتا سریعی هم بودم، بهانه‌ای دست کسی نبود و قاعدتا انگ دیگری هم نمی‌توانستند به من بزنند! تلویزیون در آن دوره پذیرای تجربه‌های جدید بود و روی جوانان سرمایه‌گذاری می‌کرد و من جزء کسانی بودم که به قول مدیران آن‌روزِ تلویزیون سرمایه‌گذاری‌ روی من جواب داده بود و من در طول 12 سال حدود 12 هزاردقیقه فیلم و سریال ساختم، اما داستان به همین خوبی پیش نرفت و خیلی زود ماجرا‌هایی پیچیده شروع شد که ماحصلش حرف‌های امروز من است؛ پیش از ورود به این مبحث تأکید می‌کنم که هرآنچه در این گفت‌وگو بیان می‌شود صرفا برایند شرایطی است که برای من رخ داده و خواهم کوشید به صادقانه‌ترین شکل ممکن آن را روایت‌ کنم و احتمال آن می‌رود همکاران من تجربیاتی متفاوت از من داشته باشند.به‌هرحال هرکس صلیب رنجِ خویش بر دوش کشد. بر پایه تربیتِ خانوادگی و حرفه‌ای‌ام همواره کوشیده‌ام قدردان و قدرشناس موقعیتی که دارم و آنچه هستم باشم؛ بنابراین هیچ‌وقت نسبت به اتفاقاتی که برایم افتاده ناسپاس نبوده و نیستم و همیشه با احترام بسیار از تلویزیون و مدیرانش یاد کرده‌ام و بارها گفته‌ام تلویزیون خانه من است و پس از ساختنِ اولین فیلم سینمایی‌ام هم با افتخار اعلام کردم دوست دارم همچنان در تلویزیون فیلم و سریال بسازم اما همه اینها باعث نمی‌شود چشمانم را به روی حقایق و وقایعِ دردناک این روزهای تلویزیون ببندم. به نظرم در گذر زمان دچار غمباد شدید. چرا تاکنون سخن نگفته‌اید؟ من انسانِ بسیار صبوری هستم و تا کارد به استخوانم نرسد دم نمی‌زنم. طبیعتا بخشی از این قضیه به شرایط زندگی و خانواد‌گی‌ام هم مربوط می‌شود. آنچه در این سال‌ها بر من رفته و به‌ویژه‌ رخدادهای چند سالِه اخیرِ تلویزیون، روی این ماجرا که لب به گله گشوده‌ام تأثیر کاملا مستقیمی دارد. به این معنا که نقطه اوجِ این اتفاقات باعث شد خودم ترمزم را بکشم و ماشین را خاموش کنم تا در سکوت و خلوت و دور از هیاهو بتوانم جانِ وقایع را بسنجم و تحلیل کنم. بااین‌حال چرا آن زمان که در تلویزیون مشغول به کار بودید سخنی نگفتید و حالا که مشکل برایتان پیش آمده حرف می‌زنید؟ اگر بخواهم به این سؤال صادقانه پاسخ دهم، باید بگویم درست می‌گویید؛ تا حدی حق با شماست ولی این به این معنا نیست که در آن دوران طلایی کاری‌ام در تلویزیون معضلی وجود نداشت و هیچ مسئله‌ای با تلویزیون نداشتم. فقط آنچنان در گیرودارِ نبرد سهمگین ساخت بودم که فرصت بودن با خانواده‌ام را هم پیدا نمی‌کردم چه رسد به این موضوعات. وقتی هم به شکلِ فیزیکی کنار خانواده کوچکم بودم، عملا نبودم. مثالش به مثلِ همان کشتی‌گیری می‌ماند که هنگام مسابقه روی این نطعِ خون‌آلود، آنچنان گرفتار گرفتن دست‌و‌بالِ حریف قَدَرش است که نمی‌داند عملا چه فنی را استفاده می‌کند و فقط می‌خواهد به هر جان‌کندنی هست خاک نشود تا زمان این مسابقه هولناک به انتها برسد! حالا که بیرونِ این نطع ایستاده‌ام و آنچه بر من گذشته جلوی چشمانم زنده می‌شود، می‌توانم همه‌چیز را خوب و دقیق ببینم و درک کنم چه رنج بیهوده‌ و بی‌حاصلی در این سال‌ها برده‌ام. بخشی از این داستان‌ها به دلیل مسائل اقتصادی تلویزیون و بخشی هم مربوط به موضوعات پیچیده روابط درون تلویزیون بود که هرگز از آنها سر درنیاوردم. آیا چیدمان افراد براساس مصالح سیاسی است؟ ‌ تا مصالح سیاسی را چه‌ تعریف کنیم. بدون شک ناچار هستید با سیاسی‌کاری دست‌وپنجه نرم کنید. چون به نظر می‌رسد در تلویزیون چنین شرایطی روی عزل و نصب مدیران و سیاست‌گذاری‌ها بی‌تأثیر نیست. شاید حرف شما درست باشد. اما ترجیح می‌دهم نتیجه و تأثیر این به قولِ شما سیاست را بر آثاری که در تلویزیون تولید شده است، بررسی کنیم. آیا به نظر شما آثاری که در دورانِ مذکور در تلویزیون تولید می‌شد به‌لحاظ کیفی و جذابیت با کارهای امروز تلویزیون قابلِ مقایسه است؟ تحلیل شما چیست؟ من روند فرسایشی عجیب‌وغریبی را آن‌هم با شیبی تند به چشم خود دیده‌ام. من همان قورباغه‌ای بودم که در ظرفی پر از آب بی‌آنکه بداند در حالِ پختنی بسیار آرام و تدریجی است و متوجه نیست او را چه می‌شود. اولین تلنگری که به من خورد این بود که دیدم همکاران و دوستانی که همه جود و وجودشان از تلویزیون بود و همه کارهای مهم‌شان را در تلویزیون انجام داده بودند یکی‌یکی اعلام می‌کردند که دیگر در تلویزیون کار نخواهند کرد یا در مکالمه‌های خصوصی با لحنی دوستانه به من هم توصیه می‌کردند که رها کن رئیس! آیا مشکل اصلی شما با ممیزی‌های عجیب و غریب در تلویزیون بود؟ مسئله من در این لحظه با ممیزی نیست. نه اینکه مشکلی با ممیزی نداشته باشم؛ همواره مشکل داشته‌ام ولی ترجیح می‌دهم به‌جای پیوستن به کمپین‌هایی درباره اعتراض به سانسور به موضوعات جدی‌تر و ریشه‌ای‌تر بپردازم. من سریالی به نام «گمشده» ساختم که در صحنه‌ای از آن یکی از شخصیت‌های مرد فیلم تصادف می‌کند و در صندلی عقب خودرویی که همسرش آن ‌‌را می‌راند بر اثر خون‌ریزی می‌میرد. از پخش، اصلاحیه‌ای آمد که سروصورت خونی این بازیگر مشمئزکننده است و باید حذف شود. این در حالی بود که شبِ گذشته قسمتی از سریال «مختارنامه» پخش شده بود که نمی‌توانستم تعداد سرهای بریده و دستان قطع‌شده را بشمرم. در آن قسمت خون از در و دیوار فوران می‌کرد و در صحنه‌ای دیگر یکی از شخصیت‌های سریال «مختارنامه» در حمامِ خون شناور و غرقه می‌شد! بعد سروصورتی خونی مایه اشمئزازِ تماشاگر بود! همان دوستِ ناظر مهربانانه گفت حق داری و این تبعیض‌ها در تلویزیون هست و من مأمورم و معذور! بله من با همه اینها و خیلی بدتر از این موارد هم مواجه بوده‌ام و اینها را از سر گذرانده‌ام. آن‌قدر در این راستا تجربه کسب کردم که یکی از سریال‌هایم در کلِ ۲۶ قسمتش فقط یک مورد اصلاحی داشت؛ این یعنی خودسانسوری آن‌چنان در وجودم رخنه کرده بود که عملا حتی از ناظرانِ پخش هم سخت‌گیرتر شده بودم. این‌حرف‌ها معنی‌اش این نیست که سانسور و ممیزی چیزِ خوبی است، امّا مسئله‌ام نیست؛ سانسور در همه جای دنیا وجود دارد. اما نه در این حد! بله. اشکالِ متفاوتی دارد. بی‌شک ما عجیب‌ترین موارد سانسور را تجربه کرده‌ایم. من می‌دانستم که در تلویزیونِ جمهوری اسلامی کار می‌کنم و چارچوب‌هایش را خوب می‌شناختم. عامدانه سراغ موضوعات ملتهب نرفتید؟ این‌طور نیست که بگویم من نرفتم. چون من و خیلی از کارگردان‌ها امکان انتخاب زیادی نداشتیم. من به‌عنوان کارگردان تلویزیون سطحی را که در آن کار می‌کردم، خوب می‌شناختم و هیچ توهمی هم درباره موقعیت و جایگاه خودم نداشتم و حالا هم ندارم. می‌دانستم اگر قوانین و چارچوب‌ها را رعایت نکنم، کارم آسیب می‌بیند. بنابراین شاید حتی در خودسانسوری زیاده‌روی کرده باشم و به قول معروف از آن‌سوی بام هم افتاده باشم! البته این محدودیت‌ها برای همه نیست؛ به قولِ «جورج اورول» در پیشگاهِ قانون برخی از افراد با دیگران برابرترند. این ‌را دوستانِ پخش هم می‌دانستند. یعنی به ناظر پخش هم این موارد ابلاغ می‌شود؟ بله. اصولا ناظران پخش از کجا دستور می‌گیرند؟ بالاخره یک ‌کسی، یک‌جایی آن بالاها هست. اما همان‌طور که گفتم مسئله من اینها نیست. اما مسئله مخاطبان ما هست... واقعا نمی‌دانم سازوکارِ طراحی ممیزی چیست. هرچه هست ثابت نیست؛ با توجه به شرایط و زمان تغییر می‌کند. مثلا اگر الان سریالی را تحویل پخش بدهید، قطعا تا زمانِ قطعی پخش بازبینی نخواهد شد؛ زمان پخش ملاکِ اصلی بازبینی است. آیا می‌توان گفت که اصولا سانسور در صداوسیما «حباب» است و «شناور»؟ شاید بشود این‌طور گفت. به نظرم خیلی روی موضوع سانسور حساسیت به خرج می‌دهید؛ حرف من از سانسور بزرگ‌تر و جدی‌تر است. قطعا سانسور موضوع مهمی است. اما دقیقا حرف مهم شما چیست؟! حرف‌ِ من درباره زوالِ یک دوره به‌زعم من طلایی است؛ درباره چرایی این زوال است. همان‌طور که عرض کردم من با همه مسائلی که صحبتش به میان آمد که فقط یکی از آنها داستان‌های عجیبِ ممیزی است، آشتی بودم. اینها درحالی است که تلویزیون فرزندانش را می‌خورد! همان‌هایی که رویشان سرمایه‌گذاری کرده و سال‌ها برای به‌ثمررسیدنشان وقت و پول صرف کرده بود. اما بخشِ غیرقابل هضم برای من که رفته‌رفته پیچیده‌تر و حیرت‌انگیزتر و باورنکردنی‌تر شد این مسئله بود؛ من از همان ابتدای دوره فیلم‌سازی‌ام دغدغه کیفیت داشتم و سعی کردم به آنچه اعتقاد دارم درست و دقیق عمل کنم؛ پس با دقت و جدیت و با تمرکز بر زیبایی‌شناسی و هنر و آن‌ اندک سوادی که در طول سالیان کسب کرده بودم، کوشیدم تا جایی که می‌شود اثری هنری خلق شود؛ اثری که درست و سرراست داستان‌ را تعریف کند و زبانِ سینما باشد؛ البته با توجه به اندک تفاوت‌های فنی روایتی در دو مدیومِ سینما و تلویزیون؛ از آن‌جایی که کمی هم تدوین می‌دانستم، چیزی اضافه فیلم‌برداری نمی‌کردم و برای ‌مثال هیچ‌گاه یک اتفاق را از دو زاویه نمی‌گرفتم و جمیع این روند باعث می‌شد سرعتم هنگام فیلم‌برداری بالا برود و پس از همان اولین فیلم نامم به‌عنوان کارگردان کاربلد سریع بر سر زبان‌ها افتاد و همان‌طور که صحبتش به میان آمد به‌سرعت پُرکار شدم. این روال کاری من تا آخر هم هیچ تغییری نکرد؛ یعنی تا آخرین روزی که برای تلویزیون فیلم ساختم با همان دقت و همان سرعت کار کردم؛ اما افتاد لاینحل‌مشکل‌ها! من که در طول سال‌ها تفاوتی نکردم؛ پس چیزی این وسط تغییر کرده بود که باعث شد رفته‌رفته با تهیه‌کنندگان و مدیران تلویزیون دچار مسئله شوم. رفته‌رفته سروصداها بلند شد که فلانی وسواس دارد و تعداد برداشت‌هایش بالاست! می‌خواهد «بن‌هور» بسازد!این ماجرای بن‌هورسازی هم که مَثل آشنای همکاران است. همه اینها در حالی است که تقریبا تمام کارهایم را زیر زمان معهود و توافق‌شده با تهیه‌کننده به انجام رسانده‌ام. اگر هم استثنائی وجود دارد، به دلیل شرایط خاص اجرائی پروژه بوده و ربطی به من نداشته است؛ مثل قسمتی از سریال «دیوار شیشه‌ای» که در مرداد در کویر فیلم‌برداری می‌شد و گروه هر روز از تهران به سمت کویر راه می‌افتاد و پس از رسیدن به محل فیلم‌برداری ساعت‌ها زیر آفتاب 50 درجه سانتی‌گراد تا غروب کار می‌کرد و شب دوباره به تهران بازمی‌گشت؛ طبیعی است که پس از چند روز گروه دیگر آن تاب‌وتوانِ‌ اولیه را ندارد و راندمانش پایین می‌آید؛ این کار را به‌عنوان مثال عرض کردم. تهیه‌کننده این سریال مرد خوب و فهیمی است و اگر هم غرولند و فشاری از طرفش وارد آمد، به دلیل شرایط مالی پروژه بود. از سویی فصل عراق سریال دولت مخفی که در سرمای 15- درجه فیلم‌برداری شد، آن‌چنان به سرعت گذشت که وقتی به تهیه‌کننده اعلام کردیم فردا شب سر صحنه بیاید که آخرین جلسه فیلم‌برداری پروژه است، باورش نمی‌شد که کار به این سرعت تمام شده باشد! اما در این سال‌ها همواره این نبرد بی‌حاصل درباره کیفیت را با همه داشته‌ام؛ به‌ویژه با تهیه‌کنندگانی که معتقدند حالا که سرعت‌ این کارگردان بالاست، چرا به چیزهای - به نظر‌ آنها- بی‌اهمیت گیر می‌دهد و سریع‌تر کار نمی‌کند؟ چرا؟! چطور فلانی می‌تواند روزی ۲۰ دقیقه مفید بگیرد و کارهایش این‌همه هم بیننده داشته باشد؟! پس همه باید به سان ایشان کار کنند و من بر سر ‌کیفیت جنگیدم. ابتدا از طرف مدیران تلویزیون در راستای حفظ کیفیت حمایت می‌شدم که آن‌هم الحمدلله دوره‌اش به سر آمد! علت این‌همه تحمل و رواداری چه بود؟ جوان بودم و پُرانرژی. سعی می‌کردم به‌سرعت خودم را با شرایط تطبیق بدهم و در ظرف هر پروژه مظروف را بیابم. مثلا اینکه بخشِ اعظمِ صحنه‌های سریالِ‌ «دولت مخفی» به صورت صحنه‌نما یا به قول معروف همان پلان‌سکانس گرفته شد، در اصل دلیلِ اجرائی داشت و سپس دلایلِ زیباشناسی؛ چون سرعت کار با این ترفند بالا می‌رفت و توانستم دلایلِ استتیکی مناسب آن فرم را پیدا کنم و گروه توانمندی هم امکانِ اجرای آن نماها را به من داد. نماهای بلندی که تا حدود ۱۳ دقیقه هم می‌رسید و با حدود ۷۰ متر ریل و با بازی بیش از ۲۰۰ بازیگر و هنرور گرفته می‌شد؛ این ترفند هم فضای باورپذیری ایجاد کرد و هم باعث شد پروژه خیلی سریع به پایان برسد. حال طبیعی است وقتی نمایی به این بلندی صدها شاخصه دارد و به پارامترهای بسیاری وابسته است، اگر در هرکدام اشکالی به وجود بیاید، نیازمند تکرار است؛ ولی در نهایت به قولِ معروف به‌صرفه بود! شما روزی چند دقیقه کار مفید می‌گیرید؟ من تا ۱۸ دقیقه هم در یک‌ جلسه گرفته‌ام؛ اما بعضی وقت‌ها به دلیلِ شرایطی که معمولا هم به کارگردان و گروه کارگردانی ربطی ندارد - ولی البته تاوانش را باید کارگردان بدهد- این راندمان پایین می‌آید. به‌طور میانگین شش تا هفت دقیقه. این اواخر تهیه‌کننده هنگامِ عقد قرارداد با کارگردان از او تعهد می‌گیرد که روزی فلان‌ دقیقه باید ضبط شود. طبیعی است که کارگردان با شناختی که از خود دارد، خواهد گفت اگر همه‌چیز آماده باشد، این شدنی است! این همان پارامتری است که همه‌چیز را دچار مسئله می‌کند؛ چون فردا سرِ صحنه هیچ‌چیز آماده نیست و کارگردان باید با هر شرایطی بسازد و از همه‌چیز بگذرد تا بتواند راندمان را حفظ کند. ...مثلا قرار است صحنه‌ای در ماشینی فیلم‌برداری شود که گروه از صبح آماده است؛ ولی ماشین سر صحنه نمی‌آید و گروه منتظر! ظهر ماشین پیدایش می‌شود و کارگردان باید صحنه‌ای را که یک‌ روز گرفتنش زمان می‌برد، در مدت یک نصفه‌روز ضبط کند! بعد توقع کیفیت هم داریم! پس از چند روز همه به‌ویژه تهیه‌کننده یادش می‌رود که شرایط برای کار مهیا نبوده و دست‌به‌کمر مقابل کارگردان می‌ایستد و سر تکان می‌دهد که راندمان پایین است! مشکل شما از چه زمانی شروع شد؟ ‌ با توجه به مثال قورباغه که گفتم، دقیق نمی‌توانم مرز بین بودن ‌این شرایط و نبودنش را تشخیص دهم. بسیار تدریجی اتفاق افتاده است. فیلم‌نامه‌ای برای شبکه یک در دوره مدیریت مهدی فرجی نوشته بودم. کارهای اداری انجام و قراردادها منعقد شد. در ابتدای پیش‌تولید مدیریت سازمان عوض شد و آمدن آقای سرافراز مصادف با شروع کار ما شد؛ همه مدیران سازمان عوض شدند و مدیر جدید که آقای تخشید بودند فیلم‌نامه مصوب ما را رد کرد؛ درست مثل خروج‌ ترامپ از برجام. چطور می‌شود مدیر جدید سریال مصوب و قراردادبسته مدیر قبل را مردود اعلام کند؟! سه ماه دویدم تا از آقای تخشید وقت ملاقات بگیرم تا با گفت‌وگو ماجرا را حل کنم. ایشان حتی به من وقت ملاقات ندادند. فکرش را بکنید سه ماه برای دیدن مدیر فیلم‌ و سریال صرف کنید و نشود؛ آن‌هم همان مدیری که در دوره مدیریتش بر فیلم و سریال شبکه سه، جایزه بهترین فیلم را به فیلم من داده بودند. من احساس کردم رفته‌رفته وارد لیست سیاه نانوشته‌ای می‌شوم که البته درست هم فکر می‌کردم. بگذریم! فکر نمی‌کنید که زیاد مماشات کردید.چرا در مقطعی این اتفاقات را رسانه‌ای نکردید؟ همین حالا هم که این حرف‌ها را به شما می‌گویم برای خودم عجیب و جالب است. مرحوم پدر همواره به من می‌گفت پسرجان سرت را بینداز پایین و کارت را بکن. من در طول سالیان این عبارت را به شکل مطبوع‌تری تبدیل کردم: «دل به یار و سر به کار». این روال ادامه داشت تا جایی که احساس کردم دیگر فیلم‌سازی در تلویزیون عملا ناممکن شده است! آیا می‌خواستند شما کارمند فیلم‌سازی شوید؟ ظاهرا وقتی در تلویزیون درباره هنر حرف می‌زنی، کار عجیبی می‌کنی. گاهی حتی وقتی با مدیران تلویزیون در این‌باره صحبت می‌کنی، نگاهشان طوری است که گویی زبانت دست‌کم شبیه اسپرانتوست. کار برایم به جایی رسید که نتوانستم سریال آخرم را تمام کنم. این در واقع یک تصمیم مسالمت‌آمیز دوطرفه بود. پس از جداشدن از پروژه به یک برنامه تلویزیونی درباره یکی از فیلم‌هایم دعوت شدم؛ آقای مجری که خود دستی بر آتش‌ مدیریت داشت، به‌عنوان انتقاد مبحثی را مطرح کرد که دقیقا در همان مورد مذکورِ بحث‌ ما بود؛ کیفیت. ایشان معتقد بود کارگردان باید در راستای کیفیت بجنگد. من که زخمم خیلی تازه بود، گفتم: شاید هیچ‌کس به قدر من در این‌راستا نجنگیده باشد ولی جنگ با که و با چه و به خاطر چه چیز؟! آثار تلویزیونی ما نهایت فاصله را از هنر دارند. چون هنر اهمیتی ندارد یا دست‌کم در شرایط همیشه‌ حساس کنونی اولویتی ندارد و من که در این ‌راستا دگراندیش محسوب می‌شوم، نان زن و بچه‌‌ام را بریده‌ام و الان مطمئنم همسر و فرزندم شاید نه به زبان، ولی قطعا در دل‌شان خواهند گفت تو پای اعتقاد و نوع نگاهت به هنر ایستادی؛ ولی به ما ظلم کرده‌ای. شاید من حق نداشته‌ام جای آن‌ دو تصمیم بگیرم و زندگی آسوده و راحت را از آنها دریغ کرده‌ام؛ آن‌ هم در دورانی که حرف‌هایم خریداری ندارد. روزی برای تعمیر عینکم به یک عینک‌سازی در میدان فلسطین رفتم. صاحب عینک‌سازی که مرا دید شناخت و جمله‌ای گفت که مرهمی برای زخم‌هایم بود. گفت: وقتی فیلم یا سریالی در تلویزیون می‌بینم که نام شما بر آن است خیالم راحت می‌شود که از دیدن آن ضرر نخواهم کرد. این گفته به من نشان داد خیلی هم راه را اشتباه نرفته‌ام. ولی به‌هرحال من برای این مجموعه در شرایط فعلی آدم اشتباهی هستم. حالا می‌خواهید برای سینما فیلم بسازید؟ امیدوارم، سینما هم مدینه فاضله نیست و همان‌طور که می‌دانید، فیلم اولم «چاقی» بیش از چهار سال است که ساخته شده ولی رنگ پرده به خود ندیده است. ولی دست‌کم در سینما می‌دانم برای چه می‌جنگم. همه اینها که گفتم از سر ضعف و استیصال نیست که بشنوید و مرا دریابید که من چنین بودم و چنان؛ گفتم شاید برای کسانی مثل آن مرد عینک‌ساز مهم باشد و گفتم تا تمام شود و دری جدید و جهانی جدید گشوده شود. درنهایت تصمیم‌تان چیست؟ پیش از هر چیز باید بتوانم آنهایی که در حقم بد کرده‌اند، ببخشم و همان‌طور که گفتم در شرایط موجود دیگر نمی‌توانم و نمی‌خواهم از آن سینه‌کِش بالا بروم. شاید روزی شرایط تغییر کند. شاید روزی تلویزیون به خودش نگاهی بیندازد و بفهمد چرا به این روز افتاده است. بفهمد چرا نمی‌تواند با شبکه‌های آن‌سوی آب رقابت کند. تا آن ‌روز می‌کوشم در سینما فیلم بسازم. اگر نشد، مثل چند وقت اخیر درس می‌دهم و می‌نویسم؛ فیلم‌نامه می‌نویسم و رمان و داستان ‌کوتاه. باز هم نشد، در کتاب‌فروشی دوستم مشغول به کار می‌شوم که کاری فرهنگی داشته باشم؛ اگر این هم نشد باید دست همسر و فرزندی که این‌همه بهشان بدهکارم، بگیرم و برویم چراکه اگر قرار باشد جایی از دنیا کاری غیر از هنر انجام دهم، ترجیح می‌دهم آنجا وطنم نباشد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.