ملاقات پيشروي نتانياهو و پوتين:
دوراهي روسیه
شرق: بنيامين نتانياهو گفته در آيندهاي نزديک با ولاديمير پوتين ملاقات ميکند؛ او اين مسئله را هم در نشست با اعضاي کابينه اسرائيل گفته و هم در توييتي به فارسي نوشته است. نخستوزير اسرائيل گفته قصد دارد با رئيسجمهوري روسيه درباره هماهنگيهاي مهم نظامي دو کشور در سوريه صحبت کند. نتانياهو در جمع وزيران کابينهاش وعده داده جلوي تثبيت حضور نظامي جمهوري اسلامي در سوريه را بگيرد و از آنچه «ارسال جنگافزارهاي مرگبار به حزبالله لبنان» خوانده، ممانعت کند. اگرچه هدف نتانياهو از چنين ملاقاتي ناگفته پيداست، اما آنچه سوي ديگر ماجراست، در لفافه مانده است. روسيه که در همکاري با ايران و ترکيه بر سر سوريه درپی دستيابي به اهدافي درازمدتتر در منطقه است، به مرور بيشتر به روزهاي انتخاب نزديک ميشود. بالاخره مسکو مجبور به انتخاب است؛ ادامه رفاقت با ايران يا اسرائيل در بستر سوريه. شايد اين دوراهي آساني براي مسکو نباشد؛ از آن رو که مسائل منطقه و جهان نيز به اين معادله مربوط است. به نظر ميرسد هرچه گستره موضوع در زمين سوريه محدودتر ميشود، به روزهايي که کرملين بايد انتخاب کند نیز نزديکتر ميشویم. رفاقت ديرينه روسيه و اسرائيل و همکاري دو کشور از نظرها پنهان نيست، اما شرايط فعلي چنان پيچيده شده است که مشخص نيست بالاخره روسيه قصد دارد به مانعي بر سر ادامه حضور نيروهاي ايراني در سوريه تبديل شود يا نه؟ مقامات مسئول جمهوري اسلامي بارها توضيح دادهاند که به درخواست دولت قانوني سوريه در اين کشور حضور دارند و با پايان اين درخواست، سوريه را ترک ميکنند. چندي پيش خبري به نقل از مقامات روس منتشر شد مبني بر توافق اسرائيل و روسيه بر سر خروج نيروهاي ايراني از بلنديهاي جولان؛ به عبارتي نقاطي که نزديک به مرز سرزمينهاي اشغالي است. این در حالی بود که روسها در فرصتي اندک اين خبر را تکذيب کردند؛ اگرچه بعدها به نقل از مقامات ديگري از اين کشور تکرار شد. ايران البته با همان واکنش رسمي مبني بر درخواست دولت سوريه، با اين خبر مواجه شد تا به همکاري نيمهاستراتژيک تهران- مسکو خدشهاي وارد نشود. البته همان زمان شوراي عالي امنيت ملي، حضور نيروهاي ايراني در بلنديهاي جولان را تکذيب کرد. يک مقام آگاه نیز همان زمان اعلام کرد نيروهاي ايراني هيچگاه در آن نقاط پايگاه يا مقري نداشتهاند و تنها عبورهاي گذري و ديدهباني انجام ميدادهاند. چندي پيش يک مقام آگاه در گفتوگو با «شرق» درباره جزئيات جلسه نيکلاي پاتروشوف، دبير شوراي امنيت ملي روسيه، در ملاقات با جان بولتون، مشاور امنيت ملي ترامپ، اينگونه گفت: «طرح روسها در اين ملاقات اين بود که در ازاي محدودکردن نيروهاي ايراني در چند مقر مشخص در سوريه، آمريكا دست از تحريمهاي نفتي ايران بردارد که البته اين پيشنهاد مسکو با اقبال آمريكا مواجه نشد». دو هفته پيش هم سرگئي لاوروف گفت براي رفع بحران منطقهاي و رسيدن به يک درک مشترک، مسکو ميتواند ميانجي میان ايران و اسرائيل باشد؛ پيشنهادي که با لبخند سخنگوي وزارت امور خارجه ايران مواجه شد. بهرام قاسمي گفت: «ايشان لطف دارد». در اين شرايط، ادلب آخرين منطقهاي است که قرار است از دست تروريستها خارج شود؛ اگر آنها پيش از اينکه این نبرد به پايان برسد، در نقطهاي ديگر مثل قارچ سربر نياورند. اگرچه همه نگاهها به توافق تهران- آنکارا- مسکو بر سر ادلب در سالن اجلاس سران در ولنجک بود، اما ملاقات خصوصي اردوغان و پوتين نشان داد هرجا لازم باشد، مهره اصلي دست ديگري ميافتد. نتانياهو در اين شرايط قرار است با بازيگر مهم صحنه سوريه ملاقات کند؛ آنهم درحاليکه تماسهاي اخير پوتين و نتانياهو در هفتههاي گذشته، تلفني بوده و ملاقات احتمالي پيشرو، نخستين ديدار رسمي دو سياستمدار پس از سرنگوني جنگنده روسي در سوريه خواهد بود. در آن حادثه که شامگاه ۲۶ شهريور رخ داد، تمام ۱۵ سرنشين هواپيماي نظامي روسي جان باختند. ارتش روسيه اعلام کرد اين هواپيما در جريان حمله هوايي اسرائيل به اهدافي در نزديکي لاذقيه در سوريه که با فاصله کمي از جت روسي در حال حرکت بودند، به اشتباه هدف پدافند هوايي سوريه قرار گرفته است. اسرائيل اتهام دخالت مستقيم يا غيرمستقيم در سرنگوني هواپيماي روسي را رد کرده و اتفاقا توپ را به زمين ايران انداخت. درباره آنچه در عرصه سوريه ميگذرد، با اين محور که نتانياهو دنبال چيست و آيا شرايط به گونهاي است که ايران از صحنه نبرد در سوريه حذف شود، با عباس پرورده، کارشناس مسائل منطقه، گفتوگو کردهايم که آن را در ادامه ميخوانيد.
عباس پرورده: روسيه نميتواند ايران را از زمين سوريه حذف کند
نتانياهو سفرهاي زيادي به روسيه دارد. اخيرا هم که از ديداري با رئيسجمهور روسيه در آينده نزديک خبر داده است. اين ديدار را چطور ارزيابي ميکنيد؟ به نظر من اين سفر يک شماي کلي دارد. اگر بهعنوان اقدامي ديپلماتيک به آن نگاه کنيم، ناشي از روابط نزديک و پردامنهاي است که به طور سنتي روسها با اسرائيل دارند. روسيه اگرچه بازمانده شوروي است، اما بهخاطر بخش بزرگي از مهاجران يهودي غربي که به اسرائيل مهاجرت کردند، روابط نزديکي با اسرائيل دارد. حتي جنگ سرد هم تأثيري در روابط اين دو نگذاشت. پس دور از ذهن نيست که اسرائيل براي پيگيري منافع امنيتي به دنبال دوستي مثل مسکو باشد. سفرهاي زيادي هم که نتانياهو در سالهاي گذشته به مسکو داشته نشاندهنده اهميت روابط دو کشور است. از سوي ديگر اين روابط نزديک براي کشورهاي خاورميانه که روابط خوبي با اسرائيل و آمريکا ندارند، بهخصوص جمهوري اسلامي آزاردهنده بوده است. بهخصوص که روسيه در سالهاي اخير حضور پررنگتري در خاورميانه داشته است. روسيه بازيگر خوبي با کارتهاي متعدد است. گذشته از چالشهايي که اين کشور همچنان در سياست داخلي خود دارد و ضعفهايي که در ساختار داخلي با آن روبهروست، اما در سياست خارجي از سال 2000 بهبعد؛ يعني حضور ولاديمير پوتين در قدرت در جهــت موفقــيتهاي ديپلماتيک حرکت کرده است. اگر بتوانيم نامي روي اين حرکت روسيه بگذاريم ميتوانيم بگوييم که روسيه به سمت سياست خارجي بر اساس ديپلماسي تکثرگرا و بر پايه منافع ملي در ارتباط با همه جهان حرکت کرده است. متأسفانه هنوز خيلي از کشورهاي جهان و خاورميانه درک روشني از چنين رويکردي در سياست خارجي ندارند. بر اساس همين رويکرد است که روسها روابط با اسرائيل را حفظ و سعي ميکنند از کارت اين کشور در جهت منافع خودشان استفاده کنند. در نقطه مقابل آنها اسرائيل هم همين نگاه را به روسيه دارد. علت اين سفرها هم همين است که اسرائيل ميخواهد روابط خود را با روسيه بهعنوان بازيگري تأثيرگذار حفظ و از آن استفاده کند. نکته ديگري که درباره اين سفر وجود دارد اين است که اين اولين ديدار بعد از سرنگوني هواپيماي روسي در جريان حمله هوايي اسرائيل به مناطقي از سوريه است. گويا روسيه هم بعد از اين اتفاق، ارتش سوريه را به سامانه موشکي اس- 300 مجهز کرده است. خب روسها چندبار بحث مجهزکردن سوريه به اين سامانه را مطرح کردند، اما عملي نشد. پيش از اين ايران حضور جديتري در سوريه داشت و شايد روسها فکر ميکردند مجهزکردن ارتش سوريه به اين سامانه به سود حضور ميداني ايران در سوريه تمام شود، اما حالا که اوضاع قدري، بهخصوص در شمال سوريه متفاوت است و وضعيت بدون حضور نيروهاي ايران در آن منطقه پيش ميرود، روسيه تصميم گرفته که اين سامانه را در سوريه مستقر کند. در اين شرايط اين سامانه تهديدي هم براي اسرائيل محسوب ميشود. اسرائيل که همواره حملات هوايي بيپروا به سوريه دارد. در نتيجه ممکن است يکي از مقاصد ديدار نتانياهو با پوتين رايزني درباره اين سامانه هم باشد. شايد مذاکراتي دراينباره که جنگندههاي اسرائيل از هدف اين سامانه مستثنا شوند صورت بگيرد. نتانياهو به طور صريح در توضيح اين سفر گفته که به اقدام عليه ايران ادامه ميدهيم. بله. موضوع سامانه بحث جزئي ديدار است، اما موضوع کلي که ترجيعبند بسياري از اقدامات ديپلماتيک اسرائيل است، اقدام عليه ايران است. جنبه ديگر سفرهاي نتانياهو همين تبليغات عليه ايران و ايرانهراسي است. درواقع بسياري از اقدامات اسرائيل براي مقابله با نفوذ ايران و ايجاد ايرانهراسي و تصورات غيرواقــعي و بزرگنمــايي اقدامات ايران در خاورميانه است. قسمت ديگري از سفرهايش هم درباره مسائل واقعي و ميداني است. ميتوان گفت که با افزايش تلاشهاي اسرائيل و متحد هميشگي آنها؛ يعني آمريکا، براي بيرونراندن نيروهاي ايران از سوريه، روسيه به دوراهي ايران و اسرائيل نزديک ميشود؟ به نظر من در ديپلماسي يکراهي يا دوراهي نداريم. وقتي وزير خارجه روسيه در حاشيه نشست سالانه سازمان ملل از آمادگي مسکو براي ميانجيگري و بهبود روابط بين ايران و اسرائيل ميگويد، نميتوان اينطور استنباط کرد که روسيه به دنبال راهحل سوم است؛ راهحلي که حاکي از استيصال اين کشور در مسئله سوريه بين ايران و اسرائيل است؟ ممکن است در موارد نادري هم چنين موضوعاتي مطرح شود، اما دليل بر بهبنبسترسيدن ديپلماسي روسيه در منطقه نيست. هر اتفاقي در اين بين رخ دهد، روسيه بر اساس منافع ملي خود عمل ميکند. يعني ممکن نيست که روسيه تحت فشار، امتياز خروج نيروهاي ايران از سوريه را به اسرائيل و آمريکا بدهد؟ خروج ايران از سوريه يک جابهجايي ساده نيست. بهطورکلي وجود بازيگراني که در سوريه هستند ريشه اقتصادي، سياسي، نظامي و حتي ايدئولوژيک دارد. بنابراين هرکدام از بازيگرها نميتوانند هر زمان اراده کنند و ديگري را حذف کنند. مسئله فقط حضور چند سرباز و فرمانده نظامي نيست. مسئله نفوذ است. شرايط منطقه هم وضعيت پيچيدهاي را ايجاد کرده و کشورها داراي نيروي چندوجهي هستند. بنابراين روسيه اين امکان را ندارد که به سادگي ايران را از روي زمين سوريه حذف کند. بههرحال خبرهايي هم از وعدههاي روسيه به آمريکا براي مستقرکردن نيروهاي ايران در مناطقي مشخص در سوريه شنيده شد. خب اينکه روسيه با استفاده از تدابيري از افزايش بحران در منطقه جلوگيري کند اقدامي قابلقبول است. يکي از راهها هم همين است که با وعدههايي مثل فاصلهگرفتن از مرزهاي اسرائيل درصدد حفظ حضور ايران در سوريه باشند. بههرحال سوريه به سمت ثبات پيش ميرود. در اين بين رقابت بازيگران حاضر در اين کشور براي تثبيت نفوذ خود در دوران بعد از جنگ شروع شده است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.