دو نمایشنامه از الکساندر وامپیلوف در نشر مرکز
انسانِ زائد در ادبیات
شرق: «خداحافظی در ژوئن» و «شکار مرغابی» دو نمایشنامه از الکساندر وامپیلوف اخیرا با ترجمه مژگان صمدی در نشر مرکز منتشر شدهاند. «خداحافظی در ژوئن» نخستین نمایشنامه این نویسنده روس است که در سالِ 1966 نوشته شد، در دورانی که با مرگِ استالین آغاز شد و در تاریخِ شوروی «اُتیپل» نام گرفت. وامپیلوف در 19 اوتِ 1937 مصادف با صدمین سالمرگ الکساندر پوشکین، بزرگترین شاعر روس بهدنیا آمد و از اینرو الکساندر نام گرفت. چندی پیش از تولدِ او پدرش که از خانه دور بود، در نامهای خطاب به همسرش مینویسد میترسم نویسنده شود چراکه مرتب خوابِ نویسندگان را میبینم. الکساندر یک سالونیم بیش نداشت که پدرش در مارسِ 1938 تیرباران شد. دهه سی خاصه سالهای آخر آن، برای روسها سختترین روزها بود، پُر از وحشت و خفقان. دورانی که روشنفکران را به کوچکترین بهانهای حبس و اعدام میکردند. الکساندر که در چنین دورانی رشد کرد، به ادبیات و موسیقی علاقه داشت و ادبیات روس خواند و قصهنویسی را از همان دوران آغاز کرد و نخستین قصههایش را در روزنامههای آن روزگار به چاپ رساند. کتابِ «خداحافظی در ژوئن»، جز متنِ این نمایشنامه یادداشتی نوشته مترجم دارد و زندگینامهای تقریبا مفصل درباره نویسنده. شخصیتِ اصلی این نمایشنامه، کالیسف، دانشجویی است که هدفش رسیدن به مدارج عالی علمی است به هر قیمتی. او نمادِ نسلی است که ایدههای انقلاب اکتبر را بربادرفته میدانند و به تحقق کمونیسم در ساختار شوروی با پوزخند و ناامیدی مینگرند. در یادداشت مترجم آمده است که اولین نمایشنامه وامپیلوف، مانند نمایشنامه بعدی او «پسر بزرگ» در قالب کمدی نوشته شده و از حال و هوایی شاد برخوردار است. وامپیلوف در «خداحافظی در ژوئن»، فضای دانشجویی دهه شصت، نوع روابط و نگاهِ ساده و رمانتیک دانشجویان را در آستانه ورود به جامعه توصیف میکند. کالیسف جوانی بااراده و مصمم است که در عینِ اینکه دانشجویی ممتاز است نمیتواند نظر منفی رئیس دانشگاه را نسبت به خود تغییر بدهد. «کالیسف در او احساسی دوگانه برمیانگیزد؛ جوانی ازدسترفته و تباهشده خود را در این دانشجوی جوان میبیند: «قبول کنید که بین من و شما مشترکاتی هست... کسی که یه بار در زندگی پاش بلغزه تا آخر عمر میلنگه.» در عینِ حال به نسل جدید بدبین است و نمیتواند تغییر دیدگاه و ارزشها را نزدِ این نسل درک کند. کالیسف معتقد است یا باید زندگی کرد یا به فلسفه زندگی فکر کرد و او راه دوم را برگزیده است. کالیسف نمادِ نسلی است که اواخر دهه چهل بهدنیا آمدهاند و سالهای تلخِ دهه سی و دوران تلختر جنگ جهانی دوم را تجربه کردهاند و از اینرو هیچ چیز نزدِ آنان باارزشتر از زندگی نیست. در انتها مخاطب نمیداند که کالیسف چه راهی را در زندگی خود انتخاب میکند. «آیا او زندگی روزمره بدون اندیشه را انتخاب خواهد کرد، زندگی هرطور پیش آید؟ آنطور که در شأن انسانی آزاد و مسئول باشد»، نمیدانیم. اما وامپیلوف همینجا کالیسف را رها نمیکند: زیلوف، شخصیت اصلی «شکار مرغابی» ادامه اوست. «شکار مرغابی» مهمترین نمایشنامه وامپیلوف است که بهتعبیر مترجمش، به ریشهیابی مشکلات اخلاقی نسل خود میپردازد. زیلوف گرچه برمبنای معیارهای جامعهاش انسان موفقی است، اما خود چندان با زندگیاش کنار نیامده است. زیلوفِ نماد انسانی است بدون چارچوب اخلاقی معین. هیچچیز در دنیای او حرمت ندارد. تنها چیزی که در زندگی زیلوف معنا دارد شکار مرغابی است. «زیلوف در شکارگاه، که بهگفته خودش خیلی دور است، از زندگی روزمره، از جامعه و ارزشهایش فاصله میگیرد، وارد طبیعتی بکر میشود، خودش را جزئی از آن احساس میکند و در چنین فضایی نیمه دیگر وجودش امکان خودنمایی پیدا میکند، در آنجا برای زمانی هرچند اندک روی دیگر سکه وجودش را میبیند، اتفاقی که در شهر و محیط زندگیاش برای او نمیافتد.» زیلوف البته شکارچی ماهری هم نیست. زمان تیراندازی دستش میلرزد و مدام از پیشخدمت خود میخواهد که اصول درست شکار را به او بیاموزد. «در شکارگاه جای صیاد و شکار تغییر میکند؛ زیلوف خود به صیدی مبدل و محو تماشای صیادش میشود، گویی زیلوفی دیگر در این فضا امکان خودنمایی مییابد، او کامل میشود و از این کاملشدن شدیدا لذت میبرد. این لذت آنقدر قوی است که او دنیا را گلستان میبیند و شکارگاه -جای ریختهشدن خون پرندگان- را به کلیسا تشبیه میکند.» دلتنگی زیلوف برای رفتن به شکار، دلتنگی او برای چنین تجربهای است. شکار مرغابی بهتعبیر مترجمِ آن، سمبل دوگانگی درونی زیلوف است: منِ درونی زندانی و محبوس بیاعتقادی که امکان بروز ندارد و منی که اگرچه درون اوست اما از او فاصله بسیاری دارد. نمایشنامه «شکار مرغابی» جز ترسیم وضعیت دورانی که زیلوف نماینده آن است، از اینرو اهمیت دارد که زیلوف در ادبیات شوروی اولین قهرمانِ اصلی است که از ابتدای امر منفی است و تا آخر نیز چنین میماند. «او اولین انسان زائد در ادبیات شوروی است که نمیتواند خود را با معیارهای جامعه وفق دهد.» اصرار زیلوف برای فاصهگرفتن از جامعه و عرفِ آن برای مخاطبان وامپیلوف در اواخر دهه شصت جذاب بود و زیرپاگذاشتن و شکستن ارزشهای جامعه جسورانه مینمود. «سرکشی، طغیان و خودزنی زیلوف برای مخاطبان وامپیلوف بسیار بااهمیت بود. او ناآگاهانه در این مبارزه منفی خودش را جستوجو میکرد.» ویژگی مثبت زیلوف، در این است که نمیتواند نیازهای درونش را نادیده بگیرد و مطیعِ ارزشهای مسلط بر جامعه باشد، «جامعهای که او را مهرهای در پیکر غولآسای ماشین تولید در جامعه تعریف میکند. زیلوف نمیخواهد مهرهای باشد شبیه بهمیلیونها مهره دیگر». وامپیلوف عمیقا معتقد است که انسان از چنان توانایی برخوردار است که میتواند قالب تنگ هر ساختار ناقص و غیرواقعی و محدود تربیتی و اعتقادی را درهم بشکند. بنابر این رویکرد، مترجم معتقد است زیلوف سمبل جامعه معاصر وامپیلوف است، موجودیتی دوگانه. وامپیلوف البته عادت دارد که در نمایشنامههایش از یک معضل اجتماعی آغاز کند و رفتهرفته واردِ فضای خانوادگی و محیط زندگی شخصیتها شود. دنیای درونی افراد نزدِ او جدا از اجتماع و فضای سیاسی حاکم بر آن نیست، گرچه او ریشه تمامِ مسائل را در فرد جستوجو میکند. «برای از بینبردنِ بیمسئولیتی اجتماعی باید از حسِ مسئولیت به خود شروع کرد، باید خود را پیدا کرد و فهمید.»
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.