در حاشيه رمان «مرواريد» جان استنبك
زنجيرهاي فقر
پيام حيدرقزويني
«مرواريد» جان استنبك، به سياق بسياري ديگر از داستانهايش، حول تبعيض و فقر و نابرابري شكل گرفته است. «مرواريد» حكايت مردمي فقير و حاشيهنشين است كه امكاني براي رهاشدن از وضعيتي كه در آن زاده شدهاند وجود ندارد حتي اگر به حسب تصادف ثروتي زياد نصيبشان شود. در وضعيتي كه بر اساس تبعيض بنا نهاده شده، بخت و اقبال هيچ نقشي در ازبينرفتن تبعيض ندارد. جان استنبك در «مرواريد» تمثيلي از جهان سرمايهداري به دست داده كه در آن تمام نيازهاي انساني حول پول تعريف ميشوند. اميل زولا نيز در رمان «پول و زندگي» كه آن را در واكنش به زمانهاش و در مواجهه با نظام سرمايهداري نوشته، نقش و سلطه پول را در جهان سرمايهداري نشان داده است. ماجراهاي اين رمان زولا در دنياي پرآشوب بورس پاريس ميگذرد. زولا به ميانجي تصويركردن بورس پاريس در قرن نوزدهم، نگاهي به آينده سرمايهداري هم داشته و از اين نظر اين رمان هنوز هم امروزي به نظر ميرسد. زولا با نشاندادن روابط پولي و مالي در نظام سرمايهداري تجسمي عيني به پول بخشيده و نشان داده كه پول چطور بر سرنوشت انسانها حاكم ميشود و «زندگي بردهوار» پديد ميآورد. در رمان زولا برخي ايدههاي ماركس نظير ازخودبيگانگي و نظريه ارزش به وضوح ديده ميشوند. ماركس نياز به پول را نياز واقعي انسانها در جهان سرمايهداري ميداند. او در يكي از مقالههايش با نام «در معناي نيازهاي انساني» مينويسد: «با افزايش كميت اشيا حيطه قدرتهاي بيگانهاي كه آدمي تحتانقياد آنها قرار دارد گسترش مييابد و هر محصول جديد بيانگر امكاني جديد براي مغبونكردن و چپاولكردن متقابل است. در اين شرايط آدمي به عنوان آدمي فقيرتر ميشود و نياز او به پول، در صورتي كه بخواهد اين موجود متخاصم را از پاي درآورد، روزبهروز بيشتر ميشود. با افزايش حجم توليد، از قدرت پول او به نسبتي معكوس كاسته ميشود يعني با افزايش قدرت پول، نيازمندي او بيشتر ميشود». ماركس ميگويد «كميت» پول درواقع تنها «كيفيت موثر»ي است كه در اين وضعيت معنا دارد و پول همهچيز را به شكل انتزاعياش تقليل ميدهد. در اين جهان مناسبات انساني بر اساس كميت پول تعريف ميشوند و پول سرنوشتي هولآور و ويرانكننده براي آدمها رقم ميزند. در رمان «پول و زندگي» زولا، غالب شخصيتهاي داستان هيچ لذتي از پولي كه به دست ميآورند نميبرند و تنها چيزي كه برايشان اهميت دارد انباشت پول است. پول نهتنها آدمهاي داستان را به خوشبختي و آرامش نميرساند بلكه به هيولايي بدل ميشود كه هركجا بخواهد آدمها را با خود ميكشاند و ميبرد. فضاي رمان و تصويرسازيهاي زولا نيز بهشدت تار و تيره است و كمتر نشاني از روشنايي ديده ميشود. در داستان «مرواريد» جان استنبك نيز، پول كه در قالب بزرگترين مرواريد دنيا تجسم يافته، هيچ ردي از خوشبختي و آرامش با خود به همراه ندارد. «مرواريد» حكايت صيادي فقير است كه در محلهاي زاغهنشين به همراه زن و كودكش زندگي ميكند. بيماريِ كودك نظم روزمره زندگي آنها را برهم ميزند و چون آنها پولي در بساط ندارند نميتوانند او را درمان كنند. كينو، مرد صياد، به همراه زنش پيش دكتر ميروند اما دكتر از پذيرش آنها امتناع ميكند. رفتن به خانه دكتر براي كينو و زنش جز تحقير چيزي به همراه ندارد: «كينو لحظهاي دودل شد. اين دكتر خودي نبود، از نژاد آدمهايي بود كه نزديك چهارصد سال آدمهايي از نژاد كينو را زده، گرسنگي داده و چاپيده بودند. تحقير كرده و ترسانده بودند. اين بود كه يك بومي با سرافكندگي پشت در ميآمد. همچون پيش، همين كه نزديك يكي از آدمهاي اين نژاد رسيد بيدرنگ احساس كرد كه ناتوان و ترسان و نيز خشمگين است». كينو و زنش خووانا، براي اينكه پولي براي درمان بچهشان به دست بياورند به دريا ميزنند تا مرواريدي صيد كنند و از قضا اينبار آنها بزرگترين مرواريد دنيا را پيدا ميكنند. در اينجاست كه همهچيز براي آنها تغيير ميكند و نهفقط پزشك، بچه را درمان ميكند بلكه كينو به تحقق آرزوهايش فكر ميكند، آرزوهايي كه تا پيش از این دستنيافتني بودند. اما براي كينو آرزو هميشه يك آرزو ميماند و هيچگاه محقق نميشود. مرواريدي كه كينو برحسب تصادف به دست آورده، با زندگي او و طبقهاي كه به آن تعلق دارد سازگاري ندارد و مايه نابودي او ميشود. دلالانِ مرواريد، قيمتي پايين براي مرواريد كينو پيشنهاد ميدهند و كينو تصميم ميگيرد مرواريد را در شهري ديگر بفروشد. اما مسئله اينجاست كه كينو تنها به همان جغرافياي فقر و بدبختي كه در آن زاده شده تعلق دارد و حتي نميتواند جايش را تغيير دهد. مرواريد كينو، جهان او را تغيير ميدهد و جهاني ديگر ميآفريند كه هيچ شباهتي به وضعيت قبلي او ندارد: «كينو، افسرده در خانهاش روي حصير خواب چمباتمه زده بود. مرواريدش را زير يكي از سنگهاي اجاق خانهاش خاك كرده بود و به نقش بافته حصير خواب خيره شده بود تا سرانجام آن نقش بافته در سرش به جنبش درآمد. كينو دنيايي را از دست داده بود و دنياي ديگري را به چنگ نياورده بود. هراسان بود. هرگز در زندگياش از زادگاهش دور نشده بود. از بيگانگان و سرزمينهاي بيگانه ميترسيد. از آن هيولاي بيگانهاي كه پايتختش ميناميدند هراسان بود. پايتخت هزارمايل آنسوتر بر روي كوههاي فراز دريا واقع شده بود، و هر مايل وحشتناك غريب، وحشتي تازه برميانگيخت. اما كينو دنياي كهنهاش را از دست داده بود و ميبايد خود را به دنياي تازهاي ميكشانيد. زيرا روياي آيندهاش حقيقي بود، ويراني شدني نبود و او خود گفته بود بايد بروم و اين خود حقيقت بود». مرواريدي كه كينو به دست آورده، بهقدري از زندگي او بزرگتر است كه براي او شكلي شيطاني به خود ميگيرد. انگار كه مرواريد بهواسطه جادو به شيطان بدل شده و نيروهاي شيطاني تمام زندگي كينو را احاطه كردهاند. مرواريد نهفقط زندگي كينو كه مكان زندگي او را هم تحتتاثير قرار داده است: «تمام مردم نظرشان متوجه كينو بود- آدمهايي كه چيزي براي عرضه داشتند و آدمهايي كه در فكر تقاضا بودند. كينو مرواريد دنيا را يافته بود. روح مرواريد با روح آدمها در هم آميخته بود و درد تيره غريبي تهنشست كرده بود. هركس ناگهان با مرواريد كينو مربوط شد. مرواريد او در روياها، انديشهها، برنامهها، آرزوها، نيازها، شهوتها و گرسنگيهاي تمام آدمها وارد شد و تنها يك تن در ميان بود و آن كينو بود كه به طرز غريب و به صورت دشمن تمام آدمها درآمد. خبر، چيزي بينهايت سياه و پليد را در شهر برانگيخته بود؛ اين عصاره سياه چيزي بود شبيه كژدم يا گرسنهاي در برابر بوي غذا، يا تنهايي به هنگام منع عشق. زهردانها شروع به زهر ساختن كرد و شهر از فشار آن ورم كرد و بالا آمد». كينو نيز دقيقا در مسيري شيطاني گام برميدارد و هر لحظه بيشتر عقلش را از دست ميدهد. او در ورطهاي گرفتار شده كه ميداند قدمي تا خوشبختي فاصله ندارد اما از برداشتن گام آخر ناتوان است. كينو روح خود را به مرواريد، شيطان، ميفروشد و براي نجات خودش ابايي از كشتن آدمها ندارد. دستآخر نيز مرواريد هيچ سودي براي كينو به همراه ندارد و داستان اين صياد فقير و مرواريدش بدل به افسانهاي در جغرافياي فقر و بدبختي كينو ميشود: «در آن آبادي، قصه مرواريد درشت؛ اينكه چگونه به دست آمد و چگونه ديگربار گم شد، بر سر زبانهاست. از كينو، آن مالامرد، سخن ميگويند و همسرش خووانا و آن كودك كويوتيتونام و از آن جهت كه اين قصه بارها بر زبان آمده است در انديشه هر آدمي ريشه دوانده است و نيز همانند تمام قصههاي بازگوشدهاي كه در سينه آدميان است در آن سخن از نيكيها و بديها، سپيديها و سياهيها و خير و شر است و نه چيزي بينابين».
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.