|

بحران زیستگاه و نیاز به ایجاد تعادل پایدار

فریدون مجلسی

روز جهانی زیستگاه بهانه‌ای است برای تذکری دوباره در‌باره مسئله یا حتی بحرانی که روز خاصی ندارد بلکه با آن و در آن زندگی می‌کنیم. بحران زیستگاه همراه با توسعه علمی باورنکردنی بشر که توسعه بهداشتی، فرهنگی، صنعتی، اقتصادی و اجتماعی حیرت‌انگیزی را به همراه آورده است، تعادل سنتی زیست‌محیطی ‌میلیون‌ها‌ساله‌ای را که نتوانسته خود را با توسعه علمی بشر هماهنگ کند، به‌شدت بر هم زده است. توسعه علمی از مرگ مادران و نوزادان کاسته، بیماری‌های بسیاری را از میان برداشته و بر عمر بشر افزوده است. برخی می‌گویند چگونه است که آلزایمر و بسیاری از انواع سرطان، سکته و بیماری‌های دوران پیری در قدیم وجود نداشت. باید توجه داشت که در قدیم اغلب مردم در سنین 50 و 60 سالگی به مرضی مرده بودند و نوبت به پدیداری عوارض آلزایمر نمی‌رسید. درواقع اگر در گذشته جمعیت بشر در طول قرن‌ها ثابت مانده بود، به دلیل همین مرگ‌ومیرهای طبیعی بود که نوعی تعادل طبیعی هم ایجاد می‌کرد. با هفت‌برابرشدن جمعیت در قرن گذشته، به‌عبارت‌دیگر منابع موردنیاز بشر بیش از هفت بار کاهش یافته است؛ زیرا بشر نه‌تنها باید مصرف تاریخی متوسط سرانه خود را از آب و زمین حفظ می‌کرد بلکه با بالارفتن کیفیت زندگی و الزام به برآوردن نیازهای بیشتر، نیاز به منابع را بسیار بیش از هفت‌برابر قرن گذشته کرده و عملا از زیستگاه ‌هزاران جاندار دیگر کاسته یا نسل آنها را در زمین و آسمان و دریا از میان برداشته است. اکنون بشر با کمبود آب برای تأمین نیازهای غذایی و بهداشتی خود و با فزونی زباله ویرانگر مواجه است. چه باید کرد؟

خوشبختانه با بالارفتن سطح فرهنگ و شعور اجتماعی و اقتصادی ضریب افزایش جمعیت کاهش می‌یابد و حتی منفی می‌شود. بشر چاره‌ای ندارد جز اینکه با کمک همان علمی که برایش بحران آفریده است، به جنگ بحران برود. اخیرا گزارش‌های متعددی درباره کشت گلخانه‌ای و کشت عمودی در چین، ژاپن، کنیا، نیجریه، ‌تر‌کیه، آمریکا، استرالیا و در یزد و اصفهان خودمان و حتی پرورش موفق و صادرات خاویار در ابوظبی، که در 10 سال گذشته امتحان خود را داده است، خوانده و دیده‌ام و گزارش مفصلی درباره کشت گلخانه‌ای در صحرای خشک آلمیرا در جنوب‌شرقی اسپانیا در گوگل خواندم و دیدم که با 600 کیلومترمربع وسعت بزرگ‌ترین کشت گلخانه‌ای متمرکز در جهان شده است. از سوی دیگر گزارش‌ها و فیلم‌هایی از خشکی هیرمند و آوارگی مردم سیستان دیدم که زمانی انبار غله ایران بود و مردمانش علاوه بر کشت با ماهی‌گیری و استفاده از نی‌های‌ هامون که کرکره نیین خانه‌های سراسر ایران را تأمین می‌کرد، در رفاه بودند و اکنون با خشکی ‌هامون، توفان، ریزگرد، فقر و مهاجرت دست‌به‌گریبان‌اند. 45 سال پیش دولت‌های وقت ایران و افغانستان قراردادی ارفاقی در سال 1351 بر مبنای داده‌های آن روز امضا کردند و سهم حقابه ایران به 22 مترمکعب در ثانیه و چهار مترمکعب با پرداخت آب‌بها کاهش یافت و تثبیت شد. از آن زمان تاکنون پیوسته میان ایران و افغانستان بحث و کشمکش بر سر اجرای آن قرارداد که اکنون آن را دیپلماسی آب می‌نامند، ادامه داشته است. شاید تصور می‌شود دیپلماسی یعنی چانه‌زنی و گفت‌وگوی ماراتن‌گونه برای حل مسئله‌ای لاینحل. در واقع ضمن درنظرداشتن حقوق و سهم ایران از هیرمند، باید توجه داشت که پس از امضای قرارداد از 45 سال پیش تاکنون ‌هزاران اتفاق سیاسی، زیست‌محیطی، گرمایشی و جمعیتی رخ داده که بازگشت به آن زمان را بعید کرده است. در آن زمان جمعیت ایران 30‌ میلیون و جمعیت افغانستان 12 میلیون بود. اکنون جمعیت ایران بیش از 80‌ میلیون و جمعیت افغانستان بیش از 35‌ میلیون است. نباید فراموش کنیم که‌ هامون در حدود پنج هزار کیلومترمربع وسعت دارد که نزدیک نیمی از آن در خاک افغانستان است، یعنی باید توجه داشت که آنها هم به اندازه ما از خشکی و بی‌حاصلی دریاچه رنج می‌برند. پس چه باید کرد؟ با الهام از تحولات نوع کشت در جهان باید به این حقیقت توجه داشت که با صدقه و اعانه نمی‌توان از تخلیه روستاها و مهاجرت ساکنان از زیستگاه سنتی و تاریخی آنان جلوگیری کرد. تصور نمی‌رود بتوان بار دیگری به دوران رونق ماهی‌گیری در ‌هامون بازگشت؛ اما با بهره‌مندی از الگوهای کشت گلخانه‌ای می‌توان برنامه‌ای تنظیم کرد که بتواند بستری برای دیپلماسی سازنده و واقعی برای راه‌حلی مشترک میان ایران و افغانستان برای این بحران مشترک فراهم کند؛ برنامه‌ای جامع و مشترک شامل بهره‌مندی از امکانات و پدیده‌های طبیعی و ایجاد اشتغال با تشکیل زیستگاه‌های مدرن و خوشه‌های شهری در شأن انسان قرن بیست‌ویکم. در این ایده کارشناسی‌نشده که با کارشناسی و امکان‌سنجی علمی می‌تواند از رؤیا به برنامه و واقعیت تبدیل شود، به عوامل زیر باید توجه داشت: وقتی منافع دو کشور و بهره‌برداری بهینه اقتضا کند، می‌توان در حدود 50 مترمکعب آب در ثانیه را تدریجا به کشت و صنعتی بزرگ در قالب یک یا دو شرکت بین‌المللی با سهام برابر دو کشور با برنامه عمرانی و کشت گلخانه‌ای، با سرمایه‌گذاری کلان و البته بازگشت‌پذیر و سوددهی مناسب در دو سوی مرز راه‌اندازی کرد. با توجه به خشکی شدید منطقه و وزیدن دائمی باد که در 120 روز از سال تبدیل به توفان مداوم می‌شود، میزان تبخیر و هدررفتن آب بسیار بالاست و با کشت گلخانه‌ای گسترده، متنوع و مداوم چهار‌فصل که حرارت و رطوبت داخلی گلخانه دارای ستون‌های پیش‌ساخته بتونی نیز با توجه به نوع کشت کنترل‌پذیر است، می‌توان از کشت و برداشت چند نوبتی برنج، تا انواع کشت‌های جالیزی و صنایع جانبی (رب گوجه‌فرنگی)، سبزی‌خوردن، سیر، پیاز و نیز یونجه، شبدر، دامداری، صنایع گوشت و لبنیات مجاور آن، از توت‌فرنگی تا آناناس، موز، گل ارکیده و از کشت‌های حاره تا مدیترانه‌ای و دانه‌های روغنی را شامل شود. اجرای چنین برنامه‌ای به جوانان فرهیخته و توانمند و کنترل هوشمند آبیاری و حرارت و فاکتورهای دیگر نیاز دارد. بخشی از کنترل حرارت را می‌توان با‌ هاشورزدن سقف گلخانه با پنل‌های خورشیدی و تولید برق موردنیاز گلخانه‌ها و صنایع جانبی و شهرک‌های خوشه‌ای دارای مدرسه و بهداشت و مراکز فرهنگی و زیستگاه‌های مدرن برای شاغلان تأمین کرد. همچنین بادخیزبودن منطقه این امکان را می‌دهد که در کنار و بر فراز سقف گلخانه‌ها دکل‌های تولید برق بادی نصب شود و از همه امکانات منطقه‌ای که اکنون همه از آن می‌گریزند، برای ایجاد کانون‌های اشتغال و شهرک‌های مدرن استفاده کرد. در گزارش‌ها خواندم که آب بخشی از ‌هامون شور است. این را هم می‌توان نعمتی تلقی کرد و با الهام از مرکز پیشرفته تولید خاویار ابوظبی یا نوع خاکی‌تر‌ قم چنان مرکزی را هم در سیستان راه‌اندازی کرد. بدیهی است که اجرای تدریجی چنین برنامه‌هایی در سطح اولیه 10 یا 20 کیلومترمربع نیاز به هزینه و سرمایه دارد اما کشاورزی نیز با راه‌افتادن تولید به‌سرعت هزینه‌های خود را جبران می‌کند. با دردست‌داشتن برنامه می‌توان توجه و همکاری دولت همسایه را جلب کرد تا فرصتی شود که در این منطقه بلازده به‌جای جنگ و ستیز دائم که دلیل اصلی آن افزایش جمعیت و کمبود منابع است، بتوان به گفت‌وگو و دیپلماسی واقعی و اثربخش زیست‌محیطی و آب پرداخت. قطعا چنین برنامه‌ای توجه محافل بین‌المللی، بانک جهانی و کمک آنان را نیز جلب می‌کند و به رهایی از سیاست‌زدگی و شعارهای بی‌حاصل جنگ‌افروزانه نیز کمک می‌کند. ایران با عراق نیز مسائل مشابهی بر سر آب «زاب» دارد که در آنجا آب خروجی از ایران کاهش یافته است. چنین برنامه مشترکی میان ایران و عراق نیز با ایجاد تولید و اشتغال در دو سوی مرز می‌تواند با توسعه پایدار به صلح و تعادل پایدار کمک کند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.