ضربه دیگری به تحریم آمریکا علیه ایران
کوروش احمدی . کارشناس حقوق بینالملل
در پی پیروزی سیاسی ایران که از شکست تلاشهای ترامپ برای انزوای ایران در جریان نشست اخیر مجمع عمومی و شورای امنیت حاصل شد، اعلام «تدبیر موقت» دیوان بینالمللی دادگستری را که روز گذشته در پی شکایت ایران و درخواست صدور رأی موقت صادر شد، میتوان یک پیروزی حقوقی برای ایران بهشمار آورد. این پیروزی شامل پذیرش شکایت ایران از سوی دیوان، تأیید عهدنامه مودت بین ایران و آمریکا بهعنوان مبنای شکایت، رأی اولیه دیوان به صلاحیت خود برای رسیدگی به آن و رد درخواست آمریکا مبنی بر رد شکایت و خودداری از پرداختن به آن و نیز محتوای رأی صادره است. در بخش اجرائی رأی، تصریح شده است آمریکا «باید» مطابق تعهداتش ذیل عهدنامه مودت بین ایران و آمریکا، تحریمهای مرتبط با اقلام انساندوستانه را «به طریقی که خود انتخاب میکند، لغو کند». دیوان همچنین تصریح کرده: «آمریکا باید اطمینان حاصل کند» که مجوزهای لازم برای مبادلات مالی صادر شده و در راه انجام پرداختها و انتقال منابع مالی برای انجام معاملات مربوط به صدور این اقلام انساندوستانه به ایران مانعی وجود نداشته باشد. دیوان از طرفین خواسته از هر اقدامی که بتواند قبل از صدور رأی نهایی موجب تشدید و توسعه اختلاف شود، خودداری کنند. جالب اینکه این رأی به اتفاق آرا صادر شده؛ یعنی قاضی تعیینی آمریکایی نیز به اجماع پیوسته است. این «تدبیر موقت» تا قبل از صدور رأی نهایی دیوان که ممکن است چند سال به طول بینجامد، قطعی است و امکان تجدیدنظر ندارد. این رأی همچنین مطابق اساسنامه دیوان الزامآور است، اما دیوان ابزاری برای اعمال آن ندارد. پیش از این، آمریکا چند بار و ایران نیز در قضیه گروگانگیری از اجرای آرای دیوان خودداری کرده بودند. به علاوه، این رأی دیوان یک راهحل بینابینی است و خواسته کامل دو طرف را یعنی لغو کامل تحریمها که ایران درخواست کرده بود و رد کامل شکایت که خواست آمریکا بود، تأمین نمیکند. با وجود این ویژگیها و اینکه بعید است این حکم تغییری در رویه دولت ترامپ ایجاد کند، رأی یادشده قطعا خبر خوبی برای حامیان برجام در سطح جهانی است و به آنها برای ادامه کار در چارچوب برجام و تأکید بر ضرورت حفظ و عمل به آن کمک میکند. این رأی تقریبا یک هفته بعد از اظهارات تهدیدآمیز ترامپ در شورای امنیت صادر شد؛ اظهاراتی که در آن کشورهای ناقض تحریم آمریکا به «عواقب شدید» تهدید شده بودند. با توجه به اینکه یک روز قبل از این سخنرانی ترامپ، گروه 1+4 در بیانیهای سازوکارهایی را که مدنظر اتحادیه اروپا برای تداوم تجارت با ایران است، امضا کرده بودند، اظهارات ترامپ بهعنوان تهدیدی علیه امضاکنندگان آن بیانیه تعبیر شده بود. این رأی دیوان اکنون بهویژه اتحادیه اروپا را در موضع بهتری برای ادامه و تقویت روند ایجاد سازوکارهایی برای ادامه کار با ایران قرار میدهد. شرکتهای اروپایی نیز که کار با ایران را متوقف کرده یا در پی توقف کار با ایران بودهاند، در شرایط جدید در موقعیت بهتری برای بررسی امکان ادامه کار با ایران قرار میگیرند؛ بهویژه آندسته از شرکتها که در حوزه صنایع غذایی، پزشکی و هوانوردی فعالاند و مراکز مالی نیز تا حدودی میتوانند در موقعیت بهتری برای بررسی امکان ادامه کار با ایران باشند. اگرچه این رأی میتواند مبنایی برای غیرقانونیشمردن تحریمهای آمریکا باشد، هنوز باید برای ارزیابی آثار عملی این رأی دیوان بر ابعاد اجرائی تحریمها صبر کرد. از جهات حقوقی نیز نفس اینکه دیوان اعتبار عهدنامه مودت بین ایران و آمریکا را پذیرفته و تا این مقطع خود را واجد صلاحیت برای رسیدگی به این شکایت علیه آمریکا دانسته، تحول مهمی است. آمریکا در جریان رسیدگی شفاهی استدلال کرده بود اولا عهدنامه مودت نمیتواند مبنایی برای شکایت ایران در قضیه محل بحث باشد و ثانیا دیوان صلاحیت رسیدگی به موضوعی را که از نظر آمریکا در حوزه امنیت ملی آن کشور است، ندارد. این رأی همچنین از این نظر مهم است که این اولینباری است که یک مرجع قضائی بینالمللی در یک قضیه مربوط به تحریمهای اقتصادی، رأی صادر میکند. پیش از این، تصور بر این بود که تحریم و جنگ اقتصادی جزء لاینفک منازعات سیاسی و نظامی بین کشورهاست. در مجموع، بخشهای مختلف رأی دیوان بهلحاظ حقوقی نکاتی دارد که پرداختن به آنها مستلزم فرصت بیشتری است. در پی پیروزی سیاسی ایران که از شکست تلاشهای ترامپ برای انزوای ایران در جریان نشست اخیر مجمع عمومی و شورای امنیت حاصل شد، اعلام «تدبیر موقت» دیوان بینالمللی دادگستری را که روز گذشته در پی شکایت ایران و درخواست صدور رأی موقت صادر شد، میتوان یک پیروزی حقوقی برای ایران بهشمار آورد. این پیروزی شامل پذیرش شکایت ایران از سوی دیوان، تأیید عهدنامه مودت بین ایران و آمریکا بهعنوان مبنای شکایت، رأی اولیه دیوان به صلاحیت خود برای رسیدگی به آن و رد درخواست آمریکا مبنی بر رد شکایت و خودداری از پرداختن به آن و نیز محتوای رأی صادره است. در بخش اجرائی رأی، تصریح شده است آمریکا «باید» مطابق تعهداتش ذیل عهدنامه مودت بین ایران و آمریکا، تحریمهای مرتبط با اقلام انساندوستانه را «به طریقی که خود انتخاب میکند، لغو کند». دیوان همچنین تصریح کرده: «آمریکا باید اطمینان حاصل کند» که مجوزهای لازم برای مبادلات مالی صادر شده و در راه انجام پرداختها و انتقال منابع مالی برای انجام معاملات مربوط به صدور این اقلام انساندوستانه به ایران مانعی وجود نداشته باشد. دیوان از طرفین خواسته از هر اقدامی که بتواند قبل از صدور رأی نهایی موجب تشدید و توسعه اختلاف شود، خودداری کنند. جالب اینکه این رأی به اتفاق آرا صادر شده؛ یعنی قاضی تعیینی آمریکایی نیز به اجماع پیوسته است. این «تدبیر موقت» تا قبل از صدور رأی نهایی دیوان که ممکن است چند سال به طول بینجامد، قطعی است و امکان تجدیدنظر ندارد. این رأی همچنین مطابق اساسنامه دیوان الزامآور است، اما دیوان ابزاری برای اعمال آن ندارد. پیش از این، آمریکا چند بار و ایران نیز در قضیه گروگانگیری از اجرای آرای دیوان خودداری کرده بودند. به علاوه، این رأی دیوان یک راهحل بینابینی است و خواسته کامل دو طرف را یعنی لغو کامل تحریمها که ایران درخواست کرده بود و رد کامل شکایت که خواست آمریکا بود، تأمین نمیکند. با وجود این ویژگیها و اینکه بعید است این حکم تغییری در رویه دولت ترامپ ایجاد کند، رأی یادشده قطعا خبر خوبی برای حامیان برجام در سطح جهانی است و به آنها برای ادامه کار در چارچوب برجام و تأکید بر ضرورت حفظ و عمل به آن کمک میکند. این رأی تقریبا یک هفته بعد از اظهارات تهدیدآمیز ترامپ در شورای امنیت صادر شد؛ اظهاراتی که در آن کشورهای ناقض تحریم آمریکا به «عواقب شدید» تهدید شده بودند. با توجه به اینکه یک روز قبل از این سخنرانی ترامپ، گروه 1+4 در بیانیهای سازوکارهایی را که مدنظر اتحادیه اروپا برای تداوم تجارت با ایران است، امضا کرده بودند، اظهارات ترامپ بهعنوان تهدیدی علیه امضاکنندگان آن بیانیه تعبیر شده بود. این رأی دیوان اکنون بهویژه اتحادیه اروپا را در موضع بهتری برای ادامه و تقویت روند ایجاد سازوکارهایی برای ادامه کار با ایران قرار میدهد. شرکتهای اروپایی نیز که کار با ایران را متوقف کرده یا در پی توقف کار با ایران بودهاند، در شرایط جدید در موقعیت بهتری برای بررسی امکان ادامه کار با ایران قرار میگیرند؛ بهویژه آندسته از شرکتها که در حوزه صنایع غذایی، پزشکی و هوانوردی فعالاند و مراکز مالی نیز تا حدودی میتوانند در موقعیت بهتری برای بررسی امکان ادامه کار با ایران باشند. اگرچه این رأی میتواند مبنایی برای غیرقانونیشمردن تحریمهای آمریکا باشد، هنوز باید برای ارزیابی آثار عملی این رأی دیوان بر ابعاد اجرائی تحریمها صبر کرد. از جهات حقوقی نیز نفس اینکه دیوان اعتبار عهدنامه مودت بین ایران و آمریکا را پذیرفته و تا این مقطع خود را واجد صلاحیت برای رسیدگی به این شکایت علیه آمریکا دانسته، تحول مهمی است. آمریکا در جریان رسیدگی شفاهی استدلال کرده بود اولا عهدنامه مودت نمیتواند مبنایی برای شکایت ایران در قضیه محل بحث باشد و ثانیا دیوان صلاحیت رسیدگی به موضوعی را که از نظر آمریکا در حوزه امنیت ملی آن کشور است، ندارد. این رأی همچنین از این نظر مهم است که این اولینباری است که یک مرجع قضائی بینالمللی در یک قضیه مربوط به تحریمهای اقتصادی، رأی صادر میکند. پیش از این، تصور بر این بود که تحریم و جنگ اقتصادی جزء لاینفک منازعات سیاسی و نظامی بین کشورهاست. در مجموع، بخشهای مختلف رأی دیوان بهلحاظ حقوقی نکاتی دارد که پرداختن به آنها مستلزم فرصت بیشتری است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.