مروری اجمالی بر تکامل شیمی آلی در کیهان
غبارهای کیهانی زندگیبخش
رضا ماهمنظر . منجم و مروج علم
حدود 60 سال از پرتاب اسپوتنیک1 بهعنوان اولین ماهواره به فضا میگذرد. در تمام این مدت، مأموریتهای اکتشافی بسیاری با هدف دستیابی به حیات فرازمینی صورت گرفته و با قاطعیت میتوان گفت تا امروز هیچ موجود زندهای در هیچ کجای عالم یافت نشده است. اما چرا دانشمندان پس از شش دهه تلاش مستمر هنوز هم در تکاپوی این اکتشاف بزرگ هستند و برای دستیابی به این موفقیت لشكری از انواع کاوشگرهای فضایی، تلسکوپها و حتی رباتها را به کار گرفتهاند؟ شاید علت این شور و هیجان وصفناپذیر در نشانههای یافتشده از ملکولهای زیستی بنیادین در محیطهای نامتعارف فضایی باشد؛ مکانهایی همچون دنبالهدارها، اقمار سیارات گازی و حتی گاز و غبار میانستارهای. به بیان سادهتر سنگ بنای شیمیایی حیات، در جایجای فضا یافت شده است. بهعنوان مثال عناصر اساسی سازنده حیات همچون کربن، هیدروژن، نیتروژن و اکسیژن در سراسر کیهان پراکنده هستند و در محیطهای متراکم گازی و غباری، به کمک نور و گرما میتوانند وارد واکنشهای پیچیدهتری شوند. ذرات مولکولی از هیدروکربنها که توسط انفجارهای ستارهای ایجاد و در فضا پراکنده میشوند، پس از سفر میلیونی یا حتی میلیارد ساله، سرانجام در دیسکهای گردوغباری میافتند که زادگاه ستارگان نوظهور است. در آنجا از ترکیبات کربندار از فرم ساده چنداتمی خود، به ساختارهای مولکولی بزرگتری تبدل میشوند که برای دانشمندان بسیار جذاب است. گروهی از دانشمندان دانشگاه هلند با مطالعه اخترشیمی روی ساختاری حلقوی برخی از انواع هیدروکربنها که به «PAHs» معروفاند، دریافتند که قریب به 10 درصد از کربن موجود در فضا به این شکل است. در این مطالعه مشخص شد تابش فرابنفش میتواند به ایجاد پیوند میان این مولکولها و شکلگیری ساختارهای پیچیدهتر شیمی کربن منجر شود. بسته به نوع پیوند پرتوهای فروسرخ نیز گسیل میشوند که با بررسی طول موج آنها میتوان به نوع پیوند و ابعاد آنها پی برد. این مطالعه در سال 2016 توسط رصدخانه هوایی سوفیا، سوار بر بويینگ 747 تغییر کاربری دادهشدهِ ناسا صورت گرفت. به کمک دادههای دریافتی در طول موج فروسرخ نزدیک و میانه از این تلسکوپ هوایی، هیدروکربنهای پیچیده در سحابی NGC 7023 (سحابی گل رز) یافت شدند. همچنین با استفاده از دادههای تلسکوپ فضایی اسپیتزر، هابل و رصدخانه هاوایی مشخص شد بزرگی و پیچیدگی این ترکیبات نسبت به فاصله آنها تا منبع تابش تغییر میکند. به بیان دیگر به نظر میرسد در قسمتهای مرکزی دیسکهای گردوغبار ستارهزا، ملکولهای PAHs ابعاد بزرگتر و پیچیدهتری نسبت به لبه آن دارند. در همان حال که ذرات کربنی به واسطه نور ستارگان جوان دچار پیوندهای جدیدی میشوند؛ جذب سیستمهای پیشستارهای شده و لایهای از آب منجمد، روی آنها نقش میبندد. از آنجایی که در این دیسکها ذرات گاز و غبار بسیار نزدیکتر از دیگر نقاط فضا هستند، به آرامی به کمک انرژیهای میانمولکولی مانند پیوند کووالانسی یا بار سطحی مواد، ذرات معلق با یکدیگر پیوند برقرار میکنند و ابعادشان رفتهرفته به چند سانتیمتر و حتی چندین متر منتهی میشود. در این شرایط مولکولهای هیدروکربنی محبوس در کریستالهای آب، در کنار دیگر ذرات گردوغبار تشکیل ساختارهای آشنایی را میدهند که به آنها «توده برف کثیف» یا «هستههای یخی دنبالهدار» گفته میشود که هسته اصلی اجرام باشکوهی به نام دنبالهدارها هستند. به عبارت سادهتر آنچه دنبالهدار گفته میشود، کوههای یخی بزرگی هستند که مرتبط با روزهای نخست منظومه شمسی است و هنگام نزدیکی به خورشید یخهای سطحشان به بخار آب تبدیل میشوند. در این فرایند ردی در پس آنها بر جای میماند که سرشار از هیدروکربنهای متنوع است و علاوه بر زیبايی، اطلاعات ارزشمندی را در اختیار دانشمندان قرار میدهد. در روزهای نخست منظومه شمسی و در زمان پیدایش دنبالهدارها، ناخالصیهای کربنی این گلولههای یخی با افزایش تابش خورشید وارد واکنشهای پیچیدهتری میشوند. محصول نهایی این فرایند میتواند بسیار جذاب باشد؛ همچون واحدهای تشکیلدهنده قندهای ساده، برخی نوکلئوتیدها (زیرواحدهای تشکیلدهنده DNA)، آمینواسیدها که اساس پیدایش پروتئینها در بدن موجودات هستند و پروتئینها که تقریبا در هر فرایند زیستی نقشی را ایفا میکنند. اما نکته جالبتر دستهای از مولکولهای مشابه به این ترکیبات است که در شیمی حیات زمینی نقشی ندارند، اما شباهت بسیاری با آنها دارند و در اصطلاح به «مولکولهای شبهزیستی» معروفاند. این مولکولها در بسیاری از شهابسنگها و دنبالهدارها دیده شدهاند؛ یعنی یک پله بالاتر از ساختار زمینی حیات! دکتر مونیکا گریدی رئیس بخش شهابسنگشناسی در گروه معدن موزه تاریخ طبیعی لندن، معتقد است که در کیهان تنوع بسیار بیشتری از مولکولهای زیستی نسبت به آنچه در زمین شاهد آن هستیم، به چشم میخورد. به طور مثال در زمین حدود 20 نوع مولکول آمینواسید در ساختارهای زیستی وجود دارد، این در حالی است که تعداد مولکولهایی که دارای خاصیت آمینی «عامل NH3» یا اسیدی «عامل COOH» هستند، به حدود 200 نوع میرسد. از این مقدار آمینواسید، حدود 120 مدل آنها خاصیت تشکیل درشتمولکول (پلیمرشدن) و تشکیل رشتههای پروتئینی پایدار را دارند. بااینحال حیات زمینی تنها تعداد 20 نوع از آنها را مورد گزینش قرار داده که علت آن میتواند خصوصیات سیاره زمین، از جمله متوسط دما، تراکم، تنوع و چگونگی چرخههای عناصر مختلف در روزهای نخستین شکلگیری حیات در زمین باشد. در نهایت بهواسطه برخورد ذرات با یکدیگر به مرور سیارهای به قطر صد تا هزار کیلومتر شکل میگیرد. به نظر میرسد که منشأ میزان قابلتوجهی از مولکولهای زیستی و شبهزیستی در سطح شهابسنگها، اقمار سیارات گازی یا در نمونههای بهدستآمده از دنبالهدارها همین موضوع باشد. احتمالا اولین آمینواسیدها، بازهای آلی شرکتکننده در ساختار DNA و حتی قندهای ساده در سیاره زمین، که ساختارهای بنیادین حیات را ایجاد یا تکمیل کردهاند، در کنار پدیدههای زمینشناسی دیگر (همچون رعدوبرقهای عظیم اتمسفر اولیه یا واکنشهای شیمیایی رویداده درون حبابهای برخاسته از آتشفشانهای اقیانوسی) توانستهاند درصد قابلتوجهی از درشتمولکولهای آغازگر حیات را تأمین کنند. فرایند شکلگیری مولکولهای زیستی بهعنوان سنگ بنای حیات، میتواند در هر کجای عالم روی دهد. اما این سؤال همچنان مطرح است که آیا سیاراتی همچون زمین وجود دارند که بتوانند از این مولکولها ساختاری باشکوه به نام حیات را خلق کنند؟ نقش فضا در تجمع این مولکولها و ظهور اولین سلول زنده چه بوده است؟ اینها سوالاتی هستند که هنوز جواب واضحی برای آنها یافت نشده است، اما امیدواریم بهزودی با اکتشافات جدید پرده از این اسرار برداشته شود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.