اخلاق حرفهاي لازمه خدمات مهندسي
تورج فرهادي-دبير كميسيون ماده 100
رفاه و آسايش ظاهري جهان امروز محصول تلاشها و فعاليت مهندسي و بهرهگيري از تفکر خلاق انسانهاي برجسته است. نگاه جستوجوگر در اطراف و زندگي بشر امروز بيانگر خلاقيت بيشمار مهندسان است. پيشرفتهاي روزافزون و شگرف تمدن انسان در عرصههاي گوناگون، طراحي، ساخت، توليد و حتي استفاده از جنگافزارهاي فوقمدرن نيز ازجمله فعاليتهاي مهندسي است. مهندسان خلاق با ابتکار و ابداع توانستهاند جهاني را که در آن زندگي ميکنيم، تغيير دهند و اين تغيير و تحول چنان عظيم و شگرف است که انتهايي براي آن متصور نيست. بسياري از اين تغييرات در قرن اخير زندگي بشريت را دگرگون کرده است و اين دگرگوني در ابعاد جهاني، انسان را به تعبير اشرف مخلوقات نزديک کرده است. ساخت و توليد هواپيما، کشتي، خودرو، آب پاک، توليد انرژي، دارو، زيرساختهاي حملونقل، تجهيزات پزشکي و هزاران فناوري و تکنولوژي مرهون تلاشهاي بشردوستانه مهندسان است. اما از سوي ديگر برخي از خلاقيتهای مهندسان در جهان امروز مخرب بوده و موجب قتل نفس و کشتار انسانهاي بيشتر ميشود و آلودگي محيط زيست و هدررفتن منابع و ذخاير و زيباييها ارمغان اين تلاشهاست. هنگامي که خلاقيت و توليد دانش و فناوري در خدمت اهداف برتريجويي قرار ميگيرد، کفه تخريب سنگيني ميکند. سياستورزان بياخلاق با بهرهمندي از رذالت اخلاقي دارندگان دانش مهندسي را با زر و تزوير در اختيار گرفته و بهجاي فراهمکردن رفاه و آسايش و امنيت جهاني، بذر خودبرتربيني را ميپراکنند و هنر مهندسي را به سخره ميگيرند. بهرهمندي از اخلاق مهندسي و مهندسي ارزش، امروز ميتواند از مهندسان، افرادي خودکنترلگر بسازد و در سطحي برتر ميتوانند از منافع جامعه انساني و سلامت محيط زيست حمايت کنند. پايبندنبودن مهندسان به اصول اخلاقي و اخلاق حرفهاي ميتواند خسارت جبرانناپذيري بههمراه داشته باشد. با توجه به توسعه روزافزون جوامع بشري در عرصههاي تکنولوژي و فراماشينيشدن زندگيها، بهمسلخبردن اخلاق در برخي از جوامع فراصنعتي توسط سياستورزان و جريانهاي نظاميگري جهان را دچار دوگانگي کرده؛ بنابراین ضرورت دارد سياستگذاري و برنامهريزي در جهت رعايت اخلاق حرفهاي در مهندسي را آشکار کند، ميتوان از آن بهعنوان مهندسي ارزش تعبير کرد تا دانش مهندسي تمامقد در خدمت رفاه و آسايش نوع بشر قرار گيرد تا از اين رهگذر انسان به هدف از خلقت نزديکتر شود و به قرب الهي برسد. اخلاق حرفهاي يکي از مسائل اساسي همه جوامع بشري است. درحالحاضر در جامعه ما و در محيط کار کمتر به اخلاق حرفهاي توجه ميشود. بسياري از کشورهاي صنعتي و فراصنعتي باوجود فاصلهگرفتن از ارزشهاي متعالي آسماني به اين بلوغ رسيدهاند که بياعتنايي به مسائل اخلاقي و فرار از مسئوليتها و تعهدات اجتماعي موجب ازبينرفتن شاکله نظام سازماني ميشود. بنابراين به اين باور رسيدهاند که بايد بر فرهنگ مبتني بر اخلاق اجماع داشته باشند. صاحبنظران معتقدند اخلاق حرفهاي حکم بازدارندگي دارد و در تعريف اخلاق حرفهاي گفتهاند: مقصود از اخلاق حرفهاي مجموعه قواعدي است که بايد افراد داوطلبانه و بر اساس نداي وجدان و فطرت خويش در انجام کار حرفهاي آن را رعايت کنند؛ بدون آنکه الزام خارجي داشته باشند. در واقع اخلاق حرفهاي به مسائل و پرسشهاي اخلاقي و اصول و ارزشهاي اخلاقي يک نظام حرفهاي ميپردازد و ناظر بر اخلاق در محيط حرفهاي است. امروزه در اخلاق حرفهاي تلقي «شما حق داريد و من تکليف» مبناي هرگونه اخلاق در کسبوکار و بيزينس است. در ميان دهها نظريه و نظام اخلاقي پنج نظريه عمده وجود دارد که عبارتاند از فايدهگرايي، وظيفهگرايي، عدالت فراگير، آزادي فردي و نظام زيبا و خير مطلق. چهار نظريه نخست در حقيقت اصول راهبردي اخلاق را ملاک نهايي ميانگارند اما در نظريه پنجم خداوند متعال، برترين زيبايي و مشخصکننده ملاک نهايي اخلاق است. در اين نظام اخلاقي که روشنيبخش ديگر نظامهاي اخلاقي است، تقرب به خدا و کسب رضايت او آرمان اخلاق است و دستيابي به عدالت فراگير اجتماعي، آزادي حرمت انسان و بيشترين سود براي کثرت انسانها نيز از اهداف زندگي اجتماعي در چهار ساحت فردي، شغلي، سازماني و جامعه است. اخلاق حرفهاي در نظام اداري ايران اسلامي بايد هويت اسلامي داشته باشد و مبتني بر اخلاق اسلامي شکل بگيرد. براي داشتن هويت اسلامي اخلاق حرفهاي در کشورمان به چهار دليل و برهان از لحاظ فرهنگي به دليل وابستگي آحاد مردم به نظام عقيدتي اسلام، از لحاظ ديني به دليل جداناپذيري اخلاق از دين در متن دين اسلام، نياز به پويايي درون فرهنگ اسلامي با عنايت به چالش جهانيشدن و از لحاظ نظام حکومتي، الزام به حکومت دينمدار در نظام حکومت ديني و از لحاظ قانوني، تأکيد قانون اساسي بر تصويب قوانين اسلامي در کشور ميتوان اشاره کرد.
نظام اخلاق اسلامي بهگونهاي است که با اخلاق حرفهاي درهمآميخته و جداييناپذير است؛ زيرا در اين نظام ملاک نهايي و نهايت سعادت بشري، الله است و انسان در مقام اشرف مخلوقات، محور توجهات اخلاقي است؛ به اين مفهوم که خشنودي انسان و خدمت به او موجب رضايت و تقرب به خداوند ميشود ازاینرو، نظام اخلاق اسلامي با توجه به ملاک نهايي درصدد است با ارائه دستورالعملها و آييننامههاي اخلاقي در سطح حرفه و زندگي اجتماعي و همچنين با درنظرگرفتن پيشرفتهاي مادي در جهت بهبود زندگي انسانها، زمينه سعادت و کمال حقيقي بشر را فراهم آورد. با توجه به نظام اخلاق اسلامي موصوف، درباره اهميت اخلاق ميتوان نکات زير را ذکر کرد: رجحان منافع عمومي، حفظ محيط زيست، ميراث فرهنگي و رعايت قانون بر منافع شخصي. انجام خدمات مهندسي به شکل حرفهاي و همراه با مراقبت و خودداري از اقدامي که با حقوق جمع، صاحبان کار و اشخاص ثالث مغايرت دارد. رفتار شرافتمندانه، مسئولانه توأم با امانتداري، رازداري، انصاف و حسن نيت و منطبق بر دانش حرفهاي در عرصه خدمات مهندسي، احتراز از رفتاري که موجب لطمه به همکاران، سلب اعتبار اجتماعي يا وهن صاحبان حرفه مهندسي باشد. اجتناب از تکفل همزمان اموري که زمينه و موجبات نمايندگي يا قبول منافع متعارض را فراهم آورد. بنابراين مهندسان بايد ايمني، سلامت و رفاه عمومي را سرلوحه کار قرار دهند. تنها در محدوده مهارت خود خدمات بدهند. مهندسان بايد محترمانه، مسئولانه و اخلاقي و قانوني رفتار کنند. مهندسان بايد سعي کنند در خدمت منافع عمومي باشند و تلاش کنند در جهت حفظ محيط زيست براي نسلهاي آينده وفادار باشند و همواره دانش تخصصي خود را در دوران کاري ارتقا دهند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.