ناشنوايان را دريابيم!
ياسمن چوبساز
اولين باري که با ناشنوايان آشنا شدم، در کلاسهاي درس دکترا بود. من فارغالتحصيل رشته زبانشناسي هستم. استادم به من مقاله ميداد تا بخوانم و حيطه علاقهام را براي نوشتن رساله دکترا انتخاب کنم. مقالهها کار خود را کردند و من تصميم گرفتم روي يکي از مباحث نحوي-معنايي و اينکه ناشنوايان چگونه آن را توليد ميکنند، تحقيق کنم. براي تکمیل رسالهام بايد از ناشنوايان نمونه جملات (نوشتاري) جمعآوري ميکردم. روز اولي که به مدرسه آنها رفتم، خيلي سعي کردم جلوي اشکم را بگيرم و محکم باشم. چون برخلاف مدرسههاي ديگر که صداي جيغ و بازي و حرفزدن بچهها، ناخودآگاه انسان را به لبخند وادار ميکند، در اين مدرسهها صداي سکوت طنينانداز است. کلاسها کمتعداد و کمجمعيتاند؛ بچهها اما خندان و پرانرژي. زنگهاي تفريح با شور و شوق با زبان اشاره با هم حرف ميزنند. اما اولين خبر تکاندهنده برايم اين بود که معلمها عموما زبان اشاره نميدانند و با لبخواني و پانتوميم تلاش ميکنند به اين بچهها رياضي و علوم و تاريخ ياد بدهند. آنها از اين روش تحت عنوان «ارتباط کلي» نام ميبرند. در اين روش معلم با استفاده از امکانات موجود (مثل لبخواني، پانتوميم و وسايل کمکآموزشي) با ناشنوا ارتباط برقرار میکند. دليل ممنوعيت استفاده از اشاره را که ميپرسيدم، ميگفتند اداره آموزشوپرورش استثنائي زبان اشاره را به رسميت نميشناسد و استفاده از آن را در مدارس ممنوع کرده است. اين در حالي بود که من در مقالات خارجي خوانده بودم که مثلا در استراليا ممنوعيت استفاده از زبان اشاره (و اين تفکر اشتباه که زبان اشاره براي آموزش ناشنوايان مناسب نيست و تمرکز آموزش بايد روي زبان گفتاري باشد) تا سال 1979 بوده است. اين يعني ما از آنها و علم روز دنيا 38 سال عقبيم! جالب اينجاست که پدر و مادر اين بچهها هم که اغلب شنوا هستند، اعتقاد و درکي نسبت به زبان اشاره ندارند و اصولا با لبخواني با فرزندانشان ارتباط برقرار ميکنند. تصور کنيد که رابطه مادر و فرزندي که چقدر در گرو ارتباط زبانيِ مفصل است، در چنين شرايطي محدود ميشود! اين در حالي است که زبان اشاره مانند ساير زبانهاي بشر يک زبان طبيعي است، زبان اول ناشنوايان است و تمام نيازهاي آنها را برای ارتباط برآورده ميکند. يک مطالعه نشان داده که وقتي نوزاد ناشنوا در بدو تولد در معرض زبان اشاره قرار ميگيرد، همان غان و غون نوزاد شنوا را با دستانش انجام ميدهد (اين فوقالعاده نيست؟)بهتدريج متوجه شدم که معلمها در تدريس بيشتر درسها به اين بچهها دچار اشکال هستند و مجبورند مباحث سنگين را حذف کنند يا امتحان را ساده بگيرند. حتي خيلي از اين بچهها چندين سال يک پايه را ميخوانند تا بالاخره قبول شوند. حالا فکر کنيد تکليف کار و ازدواج و ادامه تحصيل اين بچهها چه ميشود. البته ناگفته نماند که پيشرفتهاي پزشکي اخير مثل پيوند حلزون گوش و سمعکهاي پيشرفته کمک شاياني به ناشنوايان کرده است اما اين نکته را هم بايد اضافه کرد که بهترين زمان کاشت حلزون پيش از دو سالگي است. در واقع، نتيجه اين عمل براي ناشنواي مادرزاد بزرگسالي که دوران حياتي زبانآموزي را پشت سر گذاشته، به اندازه کسي که در يک يا دو سال اول زندگي اين پيوند را انجام داده، موفقيتآميز نخواهد بود. يک روز که در انجمن ناشنوايان نشسته بودم و با رابط زبان اشاره (که جزء معدود افراد شنوايي است که در شهر ما اشاره ميداند) کلاس داشتم، چند ناشنواي ميانسال به کانون آمدند و آشفتهخاطر بودند. مشکل يکي از آنها اين بود که برادرزادهاش سرش کلاه گذاشته بود و با سوءاستفاده از بيسوادي او، امضايش را گرفته بود و او را از خانه و زندگياش بيرون کرده بود. آن مرد کسي را نداشت و تنها زندگي ميکرد و الان براي شکايت از برادرزادهاش نياز به يک رابط داشت که با او به دادگاه برود و کسي نبود که به او کمک کند. با خودم آن لحظه فکر کردم آيا ما نبايد در دادگاه، بيمارستان، ادارات، بانکها و مؤسسات اينچنيني کسي را داشته باشيم که زبان اين جمعيت را بداند تا در مواقع نياز حرفشان را بفهمانند و مشکلشان را حل کنند؟ چند نفر از ما تابهحال تلاش کردهايم که زبان اين چهاردرصد از مردم ايران را ياد بگيريم؟ به عنوان پدر و مادر، خواهر و برادر، معلم، استاد دانشگاه، پزشک، قاضي، وکيل، مسئول، روزنامهنگار، محقق، يا يک روانشناس به خود زحمت دادهايم که زبان اين افراد را ياد بگيريم، با آنها ارتباط برقرار کنيم، به رسميتشان بشناسيم و مشکلي را از روي دوششان برداريم؟ آيا دولت و دستگاههاي ذيربط نبايد تعدادي از کارمندان ارگانهاي مهمي مانند بيمارستانها، دادگستريها و مراکز خدماتي را موظف کنند که زبان اشاره را بياموزند؟ اميدوارم اهميت زبان اشاره در جامعه ما بيشازاين درک شود و توجه ما به اين قشر از جامعه، محدود به هفته و روز ناشنوايان نباشد. دکتراي زبانشناسي
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.