|

زهرا شایان‌فر از تجربه تئاتر کودک می‌گوید

پانتومیم؛ جذابِ فراموش‌شده

اولدوز بیدلی: آخر هفته‌های عمارت نوفل‌لوشاتو به نمایش «جادوی پاهای من»، تازه‌ترین اثر گروه تئاتر «صلح» با نویسندگی زهرا شایان‌فر و کارگردانی مشترک زهرا شایان‌فر و سیاوش قلعه‌وردی اختصاص دارد و این نمایش پنجشنبه‌ها و جمعه‌ها ساعت 16 در سالن شماره یک عمارت نوفل‌لوشاتو روی صحنه می‌رود. این نمایش که مختص کودک و نوجوان آماده شده، داستان دختربچه‌ای با ذهن پرسشگر است که هر مسئله ساده برایش معمایی پیچیده می‌شود. او با همراهی تماشاگران در یک ماجرای پلیسی به حل معما می‌پردازد. به بهانه این اجرا با زهرا شایان‌فر، نویسنده و کارگردان نمایش، گفت‌وگو کرده‌ایم.

در «جادوی پاهای من» شاهد فضایی فانتزی هستیم که این وجه از پرستیژ بازیگران تا برخی از شخصیت‌ها را دربر می‌گیرد. چه میزان مخاطبان کودک توانسته‌اند با این فانتزی ارتباط برقرار کنند؟ بچه‌ها در مراحلی از زندگی به دوره جاندارپنداری می‌رسند. یک کودک می‌تواند به‌راحتی با تمام اشیای اطرافش ارتباطی مانند موجودات زنده داشته باشد. بسیاری از آدم‌بزرگ‌ها هم این احساس را دارند. اشیا برای این افراد هویت دارند و حتی برای آنها نام در نظر می‌گیرند و مانند یک شخص با آن اشیا رفتار می‌شود. درواقع جاندارپنداری بخشی از روح و روان کودک است. همین مسئله سبب می‌شود وقتی درباره اشیا تئاتر می‌سازیم، به‌راحتی قبول کند که برخی از اشیا زنده هستند. در نتیجه اصلا کار دشواری در پیش نداشتیم. اغلب نمایش‌های کودک هم از این بخش روان‌شناسی کودک استفاده می‌کنند و کودکان هم آن را می‌پذیرند، باور می‌کنند و از آن لذت می‌برند. جهانی که روی صحنه خلق کرده‌ایم، از فیلتر ذهنی یک کودک گذشته است. ما تلاش کردیم بخشی از تخیل‌های جهان کودکی را به‌صورت اجرای صحنه‌ای نشان دهیم؛ از این جهان به‌عنوان یک ابزار استفاده کردیم و روی صحنه به خیالات خورشید جان داده‌ایم. این رویکرد کاملا دست ما را باز گذاشت و اجازه داد در تمام بخش‌های نمایش موسیقی و رنگ و نور و طراحی‌ها به این شکل نزدیک شویم و شیرینی‌ کار را افزایش دهیم. به همین دلیل است که بچه‌ها به‌راحتی با خورشید ارتباط برقرار می‌کنند و با او همراه می‌شوند و در نمایش مشارکت می‌کنند. در نتیجه فانتزی باعث دورشدن بچه‌ها نشد، بلکه آنها به‌راحتی این بخش را پذیرفتند و با خورشید همراه شدند. در برخی از بخش‌های نمایش شاهد اجرای پانتومیم هستیم که به‌ظاهر مجزاست، اما به‌مرور متوجه می‌شویم این بخش کاملا با داستان همراه است. با چه رویکردی این بخش را به نمایش افزودید؟ وقتی من و سیاوش قلعه‌وردی درباره متن و شیوه اجرا با هم صحبت می‌کردیم، متوجه شدیم در نمایش بخش‌های دیالوگ‌محورمان که با گپ‌وگفت با تماشاگر پیش می‌رود بسیار زیاد است و کمتر به خانواده و نشان‌دادن اعضای خانواده پرداخته‌ایم. تصمیم گرفتیم ماجرا تنها میان آقاجان و خورشید اتفاق نیفتد و تمام خانواده در این داستان شریک باشند. ابتدا به این فکر کردیم که چگونه اعضای خانواده را وارد بازی‌ای جذاب‌تر کنیم تا بیننده هم علاوه‌بر خورشید از آن لذت ببرد. در زمان نگارش این بخش حس کردم لازم نیست شخصیت‌ها حرفی بزنند و لازم است مقداری روی تصویر و مضمون کار کنیم. نخستین تابلویی که در این ژانر وارد شد، ایده سیاوش قلعه‌وردی بود تا یک فضای کاملا متفاوت از روند داستان برای این شخصیت‌ها در نظر بگیریم و حتی می‌توانیم شیوه اجرائی این بخش را کاملا متفاوت از باقی فضای داستان در نظر بگیریم. در جریان اتودهایی که می‌زدیم، وقتی اتودهای پیشنهادی را دیدم، حس کردم پانتومیم بسیار خوب است. از سویی دیگر شهرام نیک‌کار و فرهاد شکرالله‌زاده مسلط به پانتومیم هستند و در لحظات پانتومیم کاملا با یکدیگر هماهنگ هستند. البته نوعی بحث آموزشی هم در این بخش دیده می‌شود. دقیقا. تسلط این افراد به پانتومیم و نمایش بدون کلام این اعتماد را برای من ایجاد کرد که داستان‌های کوتاهی را در راستای اجرا و آموزه‌هایی که به شرایط امروز مربوط است، همچون بخشی که درگیری آدم‌ها را نشان می‌دهند یا مبحث کم‌آبی که امروز همه را درگیر کرده است، برای این دو شخصیت بنویسیم تا به‌صورت پانتومیم آنها را اجرا کنند. این بخش‌ها بار آموزشی بیشتری دارند چون در این داستانک‌های کوتاه نکاتی را که درباره آنها بسیار صحبت شده اما برای کودکان گنگ است، به کودکان و بزرگ‌سالان بدون کلام یادآوری می‌کنیم و از فضای درس اخلاقی به کودک‌دادن به‌صورت مستقیم هم دوری کرده‌ایم. از دو بازیگر نمایش فرهاد شکرالله‌زاده و شهرام نیک‌کار بسیار متشکر هستم که این قطعات را با همکاری خوبی با یکدیگر آماده کرده‌اند. این دو همچون چرخ‌دنده‌هایی درهم قفل‌شده پیش می‌روند و کاری زیبا و دوست‌داشتنی را اجرا می‌کنند. در این زمینه خلاقیت بسیار زیادی داشتند. احساس می‌کنم این بخش از قسمت‌های دیدنی کار است. یکی دیگر از دلایل انتخاب پانتومیم این بود که در کار کودک چندان از این شیوه استفاده نمی‌شود و حس می‌کنم نوعی ترس از اجرای بخش‌های بی‌کلام برای کودک وجود دارد. البته در کار بزرگ‌سال هم این بخش بسیار کم است و انگار دیگر در کشور ما پانتومیم وجود ندارد. تئاترهای ما یا براساس دیالوگ یا ریتم و حرکت موزون و حرکات فیزیکال بسیار شدید پیش می‌روند. درحالی‌که پانتومیم یکی از شیوه‌های بسیار جذاب نمایش است که به‌ویژه برای بچه‌ها بسیار دوست‌داشتنی است. هر کودکی بازی‌های متعدد نمایشی را تجربه کرده است که باید با دیدن پانتومیم کلمات را حدس بزنند. هر بار این بازی را انجام می‌دهید، درمی‌یابید همواره تعداد افرادی که می‌خواهند این بازی را انجام دهند، افزایش می‌یابد. کارکرد دیگر این بخش این بود که به خانواده‌ها یادآوری کنیم که می‌توانند در کنار هم پانتومیم بازی کنند. این بازی را یکی از وسایل دورهم‌بودن و شاد زندگی‌کردن قرار دهند. در نمایش «جادوی پاهای من» شاهد پرسشگری یک نوجوان هستیم که ذهن سایر کودکان و نوجوانان را هم درگیر می‌کند. آیا این بخش می‌تواند سبب شود بزرگ‌ترها احترام بیشتری برای کنجکاوی کودکان قائل شوند و این وجه از شخصیت آنها را بپذیرند؟ اتفاقی که متن براساس آن شکل گرفته است، توجه‌کردن به پرسشگری بچه‌هاست. نباید سؤال‌های بچه‌ها را سهل بگیریم و بی‌تفاوت از کنار آنها رد شویم چون ذهن کودک جواب‌های خود را پیدا می‌کند و اگر کودک برای هر سؤالش به سؤال دیگری برسد و کنجکاوی داشته باشد و ما بتوانیم هوشیارانه این کنجکاوی و ذهن خلاق پرسشگر را تقویت و هدایت کنیم، مسلما او در آینده آدمی خواهد شد که به‌راحتی هرچه می‌شنود باور نمی‌کند چون ما فکرکردن و تحلیل‌کردن را به او یاد داده‌ایم و به او آموخته‌ایم که همه اطرافش را با دقت ببیند. فکر نکند همه‌چیز را می‌داند یا آنچه می‌شنود، وحی منزل است. پرورش احتیاج اصلی کودک از سوی والدینش است. وقتی خانواده‌های مختلف را اطرافمان می‌بینیم با شیوه‌های مختلف رفتاری در مواجهه با پرسشگری کودک مواجه می‌شویم؛ برخی کودک را سرکوب می‌کنند، برخی دیگر پاسخ واضحی نمی‌دهند. حتی برخی خانواده‌ها یک جواب یک‌جمله‌ای به کودک می‌دهند و می‌گویند همین را باید بپذیرد ولاغیر اما در این میان خانواده‌هایی هم هستند که برای رسیدن به نتیجه با کودک همراهی می‌کنند و نکات و جنبه‌های مختلف موضوع را با او مطرح می‌کنند. او را ترغیب می‌کنند صورت‌مسئله را از زاویه‌های مختلف ببیند و نکات اشتباه را پیدا کند و مرحله‌به‌مرحله پیش رود و به همه ابعاد مسئله فکر کند. اگر اتفاق به این شکل رخ دهد و خانواده با این شیوه پیش رود، کودک در آینده قدرت تجزیه‌وتحلیل خود را از دست نخواهد داد و خواهد توانست منطقی فکر کند و پاسخ درست را پیدا کند. چه برنامه‌ای داشتید که این آموزه‌ها گل‌درشت جلوه نکنند؟ من به‌عنوان کارگردان اصلا آثاری که دستورالعملی را به مخاطب می‌دهند و شعارمحور هستند، دوست ندارم. بیشتر تمایل دارم نمایش حرفش را در لایه‌های زیرین بزند. اول بچه باید لذت ببرد و خانواده و کودک در کنار هم اوقات خوشی را داشته باشند و مطمئن هستم پس از خارج‌شدن از سالن و در گپ‌وگفت‌های خودشان به نکاتی که مدنظر من بود، می‌رسند و می‌فهمند چه اتفاقی افتاده است و از آنها درس می‌گیرند. وظیفه من درس‌دادن نیست، بلکه نشان‌دادن است. من نکاتی را نشان می‌دهم و نتیجه، بازخورد و عکس‌العمل را برعهده تماشاگر قرار می‌دهم. او می‌تواند مسیر را متوجه شود و تلنگری که به او زده ‌شده را می‌فهمد. در دنیای امروز ما خانواده‌ها کمتر وقت دارند کنار هم بنشینند، گپ‌وگفت داشته باشند، کتاب بخوانند، درباره کتاب‌ها و داستان‌هایی که خوانده‌اند، حرف بزنند و نظر یکدیگر را درباره کتاب یا داستان بدانند. فکر می‌کنم در این زمینه با داستانی که نوشتم به مخاطبان بزرگ‌سال نشان می‌دهم که نمی‌توان با تنبیه یا دعواکردن بچه‌ها آنها را از استفاده از موبایل و تلویزیون و... دور کرد، بلکه باید برای آنها وقت صرف کرد. بچه باید بدود، بازی کند، سؤال بپرسد، شیطنت کند، حرف بزند و... . این طبیعت زندگی سالم و درست است و هرگاه از این دور شویم، کمتر برای بچه وقت بگذاریم، از سمت دیگر آسیب را می‌بینیم چون او بالاخره محل تخلیه خود را پیدا می‌کند. اگر کودک با خانواده خود این رابطه را داشته باشد، مسلما اتفاق بهتر و سالم‌تری می‌افتد. چگونه بخش کلام را برای کودکان مناسب‌سازی کردید که کودکان به درک درستی از این کلمه‌ها برسند و درگیر نمایش شوند و با بازیگر نوجوان وارد تعامل شوند؟ یکی از کارهای سختی که در مواجهه با کودکان باید انجام داد این است که فکر کنیم تأثیر حرفی که می‌زنیم چیست و آیا کودک منظور ما را می‌فهمد و ما تا چه حد اجازه داریم مطلب را ساده کنیم و توضیح دهیم. چون زیاد توضیح‌دادن یک مسئله می‌تواند کودک را تحقیر کند و پیچیده صحبت‌کردن او را گیج می‌کند. این مسئله یکی از نگرانی‌های من بود. در بخش تعاملی هم این مسئله مهم است که به‌گونه‌ای برخورد کنید که بچه‌ها بتوانند راحت و با فراغ بال در گپ‌وگفت شرکت کنند و از اینکه روی صحنه بیایند نترسند و روی صحنه همه‌جا بگردند و نگرانی نداشته باشند. فکر می‌کنم یکی از پوئن‌های مثبت این بخش در کار ما حضور نوجوانی 13 یا 14 ساله است. ما روی این موضوع تمرکز کردیم که ماجرا برای نوجوانی اتفاق می‌افتد که از لحاظ سنی به مخاطبان نزدیک است و خودش به‌تازگی از کودکی خارج شده و برای تعامل بسیار خوب است چون بچه‌ها احساس ناامنی نمی‌کنند و حس نمی‌کنند در معرض برخورد آدم‌بزرگ‌ها قرار گرفته‌اند؛ بلکه احساس امنیت می‌کنند و شخصیت را دوست دارند و وقتی می‌بینند یک بچه روی صحنه راه می‌رود و عکس‌العمل نشان می‌دهد، آنها هم اجازه دارند روی صحنه بیایند و آنجا بچرخند و بگردند و کلیدهای ماجرا را پیدا کنند. البته هیچ‌جا سعی نکردم مفاهیم را ساده کنم و این مفاهیم پیچیدگی‌ها و راز و رمز خاص خود را دارند؛ تنها کاری که تلاش کردیم انجام دهیم نشان‌دادن آن مفاهیم بود. درواقع کلمات را تصویرسازی کردیم. این تصویرسازی سبب می‌شود کودکان ارتباط بهتری برقرار کنند. نشان‌دادن به‌جای حرف‌زدن برای بچه جذاب است در این نمایش از روان‌شناس کودک بهره برده‌اید. چگونه با او تعامل داشتید و آیا او توانست نمایش را به شرایط بهتری برساند؟ چون خانم نرسی با کودکان سروکار دارد، دورادور درباره ساخت عروسک‌های ویژه اتاق‌های بازی و اتاق‌های تست مشاوره با او کار کردم و برایش عروسک می‌ساختم. نوع نگاه و تأکیدهایی که به‌لحاظ روان‌شناسی درباره کودکان دارد، می‌شناسم. او کارش را بسیار خوب بلد است و به ظرافت‌هایی که برای دیگران ناملموس است، دقت می‌کند. چند سال گذشته که نمایش‌نامه «جادوی پاهای من» نوشته شد، آن را برای خانم نرسی خوانده بودم و با هم مشورت کرده بودیم و برخی نکات را در متن در نظر گرفتیم. در این پروژه هم وقتی پیش رفته بودیم و کار در روند تمرین شکل منسجمی گرفت، از خانم نرسی دعوت کردیم برای اجرائی که مراحل نمایشی آن به پایان رسیده بود و باید بخش تعاملی آن تمرین می‌شد تا برای دریافت مجوز اجرا اقدام کنیم. خانم نرسی در این بخش بسیار به ما کمک کرد و توانستیم برخی از مسائل بسیار ساده را که اصلا تصور نمی‌کردیم می‌تواند روی کودک تأثیر منفی داشته باشد، از دل نمایش بیرون بکشیم و آنها را دور بریزیم. اول فکر می‌کنیم به هر مدلی با بچه حرف بزنیم او می‌فهمد و با ما همراه می‌شود، درصورتی‌که ظرافت‌های بسیار زیادی در نوع حرف‌زدن، دست‌دادن، شروع‌کردن جملات و... وجود دارد. یا استفاده از برخی کلمات روی شنونده و مخاطب چه تأثیری می‌گذارد و آیا ترغیب می‌شود به ما پاسخ دهد یا دوری می‌کند و از ما فاصله می‌گیرد. همه از او یاد گرفتیم. آیا حضور این مشاوره را برای همه آثار کودک لازم می‌دانید یا چون این نمایش تعاملی است باید از مشاور بهره می‌بردید؟ از دید من همه کارهای کودکی که ساخته می‌شود، باید یک مشاوره روان‌شناس داشته باشند؛ چون ما به‌دلیل پرورش درام و شکل‌دادن به موضوع چیزهایی می‌نویسیم که یا ضرورت ندارد یا اشتباه است و حتی می‌تواند کودک را به مسیری هدایت کند که جواب مناسبی را دریافت نکند. کودک رفتارها را می‌بیند و دید‌ن بیشتر از شنیدن روی او تأثیر می‌گذارد. بچه‌ها همه از یک جهان نمی‌آیند و خانواده‌های مختلفی دارند، یک بچه سریع اعتماد می‌کند، دیگری می‌ترسد و... در نتیجه وقتی در مرحله تعامل قرار می‌گیریم باید حرفی بزنیم که کمتر واکنش داشته باشد و جامعیت را به‌دست بیاورد. برخی از بچه‌ها در خانه مشکلاتی دارند و برخی بیماری دارند. پس باید یاد بگیریم بدون شناخت از جزئیات زندگی افراد، آنها را در پروسه پرسش و پاسخ قرار دهیم تا بتوانند با لذت و اشتیاق ادامه دهند و واکنش منفی نسبت به اثر نداشته باشند. تا الان نمایش‌نامه کودکی را ننوشته‌ام یا کارگردانی نکرده‌ام که خانم نرسی در آن حضور نداشته باشد؛ همواره او یا متن‌ها را خوانده یا نمایش‌ها را دیده است. او از دوستان قدیمی من است که هر بار کاری انجام داده‌ام با او مشورت کرده‌ام. سال‌ها قبل که دانشجو بودم، باهم کار می‌کردیم و حتی او در نمایش من بازی کرده است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.