شبی با «شب هزارویکم» بیضایی در ینگهدنیا
عسل عباسیان: با وجود سکونت چندینساله بهرام بیضایی و مژده شمسایی در آمریکا، ایرانیان شرق ایالات متحده چندسالی به انتظار نشستند تا سرانجام روز شنبه، ٢٤ شهریور، میزبان ایشان باشند. شاید همین دوری و اشتیاق باعث شده بود تا بیش از ۴۰۰ بلیت تالاری در دانشگاه جورجتاون واشنگتن دیسی چند روز قبل از اجرا به فروش برود. برنامه سه بخش بود که با سخنرانی بهرام بیضایی آغاز شد، با اجرای نمایش تکنفره مژده شمسایی از بخش نخست نمایشنامه «شب هزارویکم» ادامه پیدا کرد و با پرسشوپاسخ دونفرهشان به پایان رسید. ابتدا نمایندهای از سوی برگزارکنندگان به تماشاگران خوشامد گفت و سپس بیضایی با طنز خاص خودش سخنرانیاش را آغاز کرد. او در سیوچنددقیقه نگره خود درباره اینکه دو زن داستانگو و نجاتبخشِ «هزارویکشب» همان دو زن خاموش و جادوشده داستان فریدون و ضحاک شاهنامه هستند را با تماشاگران در میان گذاشت و اصل و معنای اسطوره این دو زن شاهنامه را نشان داد و افزود نقش بازیگری و سرودخوانی آیینی این دو زن در خداینامههای اصل شاهنامه حذف شده بوده، ولی از روی ریشهشناسی نامهایشان در اصل اوستایی و دو مدرک مفرغین تصویری بازمانده یکی از هفتصد و یکی از هزار سال پیش از مسیح میتوان نقش گمشده آنها را بازیافت و نشان داد! بهرام بیضایی در بخش دیگر سخنانش اضافه کرد واژه «وٓک» که جزئی از نامهای این دو زن (سَنگهَوَک و اَرِنَوَک) در یشتهای اوستایی است، هم خواندن و سرودن آیینی به آهنگ زیر و بالا معنی میدهد، و هم به معنای گاو سودمندِ ستوده است که زندگیبخشترین در جامعه کهن بود و ربودن آنها سوگ آبادی و مرگِ زندگی. بیضایی از معنای فریدون گاوسوار که در اصل پهلوان باروری است گفت که، نقش وی از زایش و بالیدن و برآمدن تا برزیننشستن و گرز گاوسر ساختن و بیرق گاو برداشتن، رهاسازی زنان و گاوهای ربودهشده از دست تازشگران اژدهای خشکسالی است. بیضایی ادامه داد در «هزارافسان» (بعدها هزارویک شب) که از گوهر داستانسرایی است، دو زن هم در بَند و هم نجاتبخشاند که با سرگرمکردن شاهِ شهرتاز شبی یک دختر جوان را از مرگ میرهانند. در خداینامههای کهن هم که با زبان اسطوره، تاریخ پیش از تاریخ است، گویا دو زن ربوده و دربند ضحاک با سرگرمکردن وی، شبی یک جوان را که مغزش خوراک مارهای وی بوده رها میکردهاند؛ بعدها با حذف نقش سرگرمکنندگی و رهاییبخشی این دو زن که دیگر با گوهر تاریخی خداینامههای بازنگریشده نمیخوانده، این رهاییبخشی به دو مَردْایزد روزگارکهن - یکی پزشک مردمان و دیگری پزشک جانوران داده شده. بیضایی افزود: «شب هزارویکم» نقش حذفشده زنان در خداینامههای اصل شاهنامه را به ایشان پس داده است! به گفته بیضایی «هزارویکشب» ترجمه و برگردان کتاب ایرانی کهن «هزارافسان» است که در قرن دوم هجری به عربی ترجمه و اصل پهلوی آن نابود شده، گرچه فارسی آن تا اوج تعصبات قرن ششم و هفتم هنوز بهکلی ناپدید نشده بوده است». به گفته او، هر چهار شخصیت اصلی داستان «هزارویکشب» همان چهار شخصیت اصلی داستان ضحاک و فریدوناند. در شاهنامه پهلوان شاهِ بد اَژیدهاک یا ضحاک؛ دو خواهر دربند شهرناز و ارنواز؛ و پهلوان شاهِ نیک فریدون [به معنای سومین - فرزند میرای دو جاودان: آسمان و زمین]. و در داستان اصلی «هزارافسان» یا «هزارویکشب»، باز شهرتاز پهلوان شاهِ بد؛ دوخواهر دربَند یا زیر تیغ شهرزاد و دین آزاد؛ و شهریار نیک که جای شاه بد مینشیند؛ با این تفاوت مهم که اگر بنا به گوهر رزمنامه، فریدون اژیدهاک و مارهایش را زنجیر میکند؛ در جهان داستانسرایی «هزارافسان» شهرتاز بدکنش با سخنورزی زنان و داستانهایشان خرد میآموزد و به نیکی میگراید و به شهریار نیک متحول میشود؛ و در هر دو باروری و سرسبزی و شادی جای خشکسالی و سترونی و مویه را میگیرد. با پایان سخنِ بیضایی، مژده شمسایی با چیرهدستی هنرمندانه خود بدون بهرهگیری از هیچ صحنهآرایی، صورتک یا ترفند فنی به ایفای تکنفره نمایشی پرداخت که سه شخصیت اصلی و پنج شخصیت فرعی دارد. او گفتوگوهای پرشتاب و پرتنش شخصیتها را با تغییر در لحن و صدا و گونههای شکل بدن و تفاوت حرکات دستها به نمایش گذاشت و به خوبی با تسلطی باورنکردنی از پس تمایز صدای دو خواهر و شش نقش دیگر مرد و زن برآمد. در بخش پرسشوپاسخ، شمسایی توضیح داد که اولینبار به پیشنهاد او در جلسه پایانی از سلسلهسخنرانیهای بیضایی در باب شاهنامه و اسطوره در دانشگاه استنفورد بخش نخست نمایشنامه «شب هزارویکم» را با وجود نگرانی از تفهیم درست نمایش به دلیل تعدد شخصیتها و پرشهای زمانی و مکانی، به تنهایی روخوانی کرده است و با استقبال شگفتانگیز تماشاگران روبهرو شده؛ و پس از آن نمایش از روخوانی اندکاندک به اجرای تکنفره کشید که چندینجا بر صحنه رفت. درباره استفاده از گویشی خاص برای ضحاک، شمسایی توضیح داد به توصیه بیضایی و از آنجا که ضحاک تازشگری بیگانه است، به دنبال گویشی متفاوت بود که عینا هیچ لهجه و مکان خاصی را به یاد نیاورد. او در نهایت گویشی را برای ضحاک ابداع میکند که از جابهجاشدن فتحهها و کسرهها در برخی کلمات حاصل شده است. در پاسخی دیگر بیضایی گفت در اسطوره زنها همیشه به مار تشبیه نشدهاند و مار در همه اسطورهها و همهجا فریبکار و زیانبخش نیست. حتی در اساطیر توراتی هم، شیطان در چهره مار راهنمای حوا نهفقط به نافرمانی که همچنین به درخت دانایی است! و هنوز در بسیاری جاها در ایران مار را صاحب خانه و نشان بخت و برکت میدانند. پوستانداختن مار نشان نیروی نوشوندگی و تجدیدحیات است. او اضافه کرد دهها داستان داریم که در آنها از مار به گنج میرسید، اما در وجه منفیاش، مار در داستان کهن و عامیانه «سلطان مار» مرد است که زنی نجاتبخش او از این دوگانگی است. وی ادامه داد هر چیز در اساطیر ایران دو چهره یا دو لبه دارد حتی اژدها. اژدهای خوب نمایانگر باروری و برکت است و میدانیم که فریدون دستکم یکبار در چهره اژدها پایدار میشود؛ و اژدهای بد نشان خشکسالی و بیآبی و تباهی است که ضحاک نمودار آن است. بیضایی افزود مار فقط در تعریف فریبکار نمیگنجد؛ و فریبکاری خوشبختانه فقط مال زن یا فقط مال مرد نیست و مساوات کامل است. مار از باستان حتی نشان تندرستی و نیرو و درمان در پزشکی است! نشست پژوهشی و نمایشی «شب هزارویکم» از سوی انجمن فرهنگی ترنج برنامهریزی و برگزار شد. بخش مطالعات فارسی دانشگاه جورجتاون و مؤسسه مطالعات ایرانی روشن (وابسته به دفتر مطالعات ایرانشناسی دانشگاه مریلند) نیز از حامیان این برنامه بودند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.