|

روایتی از عصر انقلاب

گروه اندیشه: انقلاب فرانسه در کنار دو انقلاب بریتانیا و نیز جنگ‌های استقلال آمریکا خالق عصر انقلاب است. بااین‌حال، انقلاب فرانسه متأثر از دو انقلاب دیگر تا حدی پدیده تاریخی جدایی بود که مفهوم مدرن انقلاب را ضرب کرد، انقلابی که انقلابیون افراطی آمریکا خود را در آن میانه‌رو یافتند. اگر در پی انقلاب صنعتی بریتانیا راه‌آهن، کارخانه، ماشین بخار و مواد منفجره برای دگرگونی عصر سنتی اجتماعی و اقتصادی جهان فراهم شد، انقلاب‌ سیاسی فرانسه نظم قدیم را از بنیاد منهدم کرد، پرچم‌های سه‌‌رنگ را به نماد ملت- دولت‌های نوظهور بدل ساخت، عصر بالزاک را جای عصر مادام دوبواری نشاند، ارتش آن کل اروپا را درنوردید و سیاست آن را از 1789 تا 1917 به مبارزه یا حمایت از اصول 1793 گره زد. کافی است جهان را بدون اشیا، مفاهیم و نام‌های سیاسی تصور کنید که انقلاب‌های صنعتی بریتانیا و سیاسی فرانسه به وجود آورده‌اند تا پی به اهمیت این انقلاب‌ها ببرید. بی‌تردید تسلط کامل سیاسی و نظامی اروپا بر جهان محصول عصر انقلاب است، اگرچه برای مردم این جهان و جهان غیراروپایی شرایط و وسایل پاتک را نیز فراهم کرد. جهانی که با نخستین کارخانه دنیای جدید در لانکاشایر، بنای نخستین شبکه راه‌آهن و فتح زندان باستیل آغاز شده بود به انقلاب‌های 1848 رسید، به کمون پاریس و شبح کمونیسم که همه اروپا را درنوردید. گزارش‌ها و تحلیل‌های بسیاری تاریخ عصر انقلاب را روایت کرده‌اند. شاید یکی از مهم‌ترین آثار در این زمینه از آنِ اریک هابزبام، تاریخ‌نگار بریتانیایی، است. اما یکی از جدیدترین گزارش‌ها از عصر انقلاب که ترجمه‌ فارسی آن نیز در دسترس است، روایت رابرت جیلدیا در کتاب «فرزندان انقلاب» است که در قاب انقلاب فرانسه - از پایان جمهوری اول تا آغاز جنگ اول جهانی - به بازخوانی عصر انقلاب می‌پردازد. وجه تمییز این روایت نسبت به تاریخ‌نگاری‌های دیگر نگاه متفاوت تاریخ‌نگار به نمونه‌های فردی در بستر اجتماعی و موقعیت‌های جمعی است. این کتاب که در سال 2008 منتشر شد و با ترجمه خواندنی اکبر معصوم‌بیگی در دسترس است می‌‌کوشد تقریبا همه جنبه‌های زمانه‌ای پرجوش‌و‌خروش و در حال دگرگونی و نیز همه ‌جنبه‌های زندگی مردمانی را که در این دوره زندگی کرده‌اند، به دقت روایت و بررسی کند. جیلدیا پنج نسل را گزارش و خاطره انقلاب را نسل‌به‌نسل روایت می‌کند. این پنج نسل را در دوره‌ای تاریخی که برای کتاب تعیین کرده دنبال می‌کند. نخست از نسل کسانی می‌نویسد که حدود سال 1760 متولد شدند. آنها یا در رخدادهای 1789 و پس از آن شرکت داشتند یا هم‌عصر آن بودند. دوم به نسل آنهایی می‌پردازد که حول‌وحوش سال 1800 به دنیا آمدند و تصور و تجربه‌ای از انقلاب قبلی نداشتند، با این‌حال فرزندان‌شان نسل سوم را تشکیل می‌دهند که در حدود سال 1830 متولد شدند و کودکی‌شان هم‌زمان بود با شورش‌های ژوئن 1848. چهارم نیز نسل کسانی است که حول‌وحوش سال 1860 چشم به جهان پس از انقلاب گشودند و طی جنگ فرانسه و پروس و حکومت کمون پاریس در فاصله 1870 تا 1871 کودکی خود را گذراندند. و نسل آخر مدنظر جیلدیا نسل متولدان حدود 1890 است که دور از خانه جان دادند. جیلدیا مواجهات و مشاهدات پنج نسلی را که هم‌پوشانی داشتند تاریخ عصر انقلاب می‌نامد: کسانی که فروپاشی سلطنت خاندان بوربن را دیدند، تأسیس و شکست جمهوری اول، ظهور و افول ناپلئون اول، بازگشت سلطنت، برآمدن جمهوری دوم و سوم و از همه مهم‌تر دوره‌ای را دیدند که هنوز به رؤیاهای ما شکل می‌دهد. ماحصل این کتاب را می‌توان آشنایی با تاریخ جدید مردمانی بدانیم که بیشترین نقش و تأثیر را در شکل‌دادن به عصر ما داشته‌اند. کتاب با کشتار بزرگ بعد از انقلاب آغاز می‌شود و تقریبا صد سال بعد با کشتار بزرگ‌تری که در جریان جنگ اول رخ می‌دهد به پایان می‌رسد. آنچه در این فاصله 105ساله روایت می‌شود تاریخ قرن خونین نوزدهم فرانسه است که در آن هر نسلی از «فرزندان انقلاب» جنگی یا انقلابی‌ دیده است. فرانسه قرن نوزدهم از یک‌ سو، از جمله سرمشق‌های بزرگ و فراگیر فرهنگی در سراسر جهان است، با ادبیات، فلسفه، هنر، شعر و فناوری مدرنی که جهان را تحت تأثیر خود قرار داد، و از سوی دیگر، سرزمین انقلاب و شورش علیه ستم و نامردمی، سرزمین هرج‌ومرج‌های سیاسی و اجتماعی هم هست و هر نسل از فرزندان انقلاب بزرگ فرانسه دستخوش جنگ‌ها، انقلاب‌ها و وحشت‌های خاص خود بوده‌اند. روایت جیلدیا از رویدادهای فرانسه قرن نوزدهم که شامل انبوهی از اطلاعات تاریخی، سیاسی، فرهنگی، ادبی و اقتصادی است نشان می‌دهد چگونه بورژوازی فرانسه با کنارزدن سلطنت و عقبه‌های آن و سرکوب خونین حکومت کارگران در کمون پاریس، سرانجام توانست تحت لوای هویت ملی و متحدکردن فرانسه همه موانع را از سر راه بردارد و بر رقیبان خود پیروز شود و منافع یک طبقه را منافع همه طبقات اجتماعی جلوه دهد. او نشان می‌دهد که چگونه انقلاب، فرانسه را به دو اردوی آشتی‌ناپذیر تقسیم کرد: یک اردوگاه خیال بازگرداندن رژیم سابق را در سر داشت، سلطنت را تقدیس و سلطنت از آن محافظت می‌کرد و از انقلاب متنفر بود و اردوگاه دیگر باور داشت که انقلاب برای سرنگون‌ساختن رژیم سابق که از اصلاح خود سر باز می‌زد و حق هر انسانی را در برخورداری از آزادی و خودفرمانی زیر پا می‌گذاشت ضرورت داشت. جیلدیا در روایت خود نشان می‌دهد نظم نوینی که انقلابیون آغاز کرده بودند به همه بخش‌‌های زندگی فرانسوی راه یافته بود. مثلا نشان می‌دهد که انقلابیون به جای تقسیم فرانسه به استان‌ها و انبوهی از دیگر حوزه‌های قضایی، آن را به هشتاد‌وسه برزن یا بخش کم‌و‌بیش برابر تقسیم کردند که به دست مجریان محلی برگزیده اداره می‌شد. همچنین می‌توان به فروش زمین‌های کلیسا برای حل بحران مالی دولت اشاره کرد که ملک‌داری را در جامعه فرانسه گسترش داد، یا زنان از طریق قانون طلاق و نیز انحلال جلسه‌ها رهایی یافتند و به‌عنوان مبلغ وارد عرصه‌های سیاسی شدند، آزادی مطبوعات و تئاتر بحث سیاسی را در مقیاسی بی‌سابقه آزاد کرد. رویکرد تاریخ‌نگاری جیلدیا در کتاب حاضر برخلاف تاریخ‌نگاری از بالا که سلطه‌ای طولانی در تاریخ‌نگاری جهان داشته، تاریخ‌نگاری اجتماعی و از پایین است و می‌کوشد تاریخ حاشیه‌ها، گروه‌ها و طبقات پایین جامعه فرانسه را از 1799 تا 1914 روایت کند: از تاریخ جنبش‌های اجتماعی این گروه‌ها و طبقات و نقش‌ آنها در فرایند تکوین جامعه فرانسه و اروپای قرن نوزدهم، گرفته تا تاریخ فعالیت‌های اجتماعی- سیاسی مردم. تاریخی که جیلدیا در این کتاب روایت می‌کند عاملیت تاریخی را نه منحصرا به فرادستان و نهادهای اجتماعی و سیاسی بلکه بیشتر به نقش مردم در تحولات این دوره‌ می‌دهد و نقش سیاست و مردم را در فرایند دگرگون‌کردن ساختارها نشان می‌دهد. به همین دلیل دامنه سوژه‌های تاریخی‌ کتاب حاضر بسیار گسترده است: از دهقانان تا کمونارها، از انقلابیون و سربازها تا کشیش‌ها، از فمینیست‌ها تا چهره‌های ادبی مثل بالزاک، هوگو، استاندال، فلوبر و زولا. در چنین زمینه‌ای است که روایت جیلدیا از تاریخ فرانسه سده نوزدهم، تاریخ «فرزندان انقلاب» فرانسه است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.