گفتوگو با شهرام گيلآبادي به مناسبت کارگرداني نمايش «يکدقيقه و سيزدهثانيه»
متأسفم که تئاتر حمايت نميشود!
فرانک آرتا: چندي پيش نمايش «يکدقيقه و سيزدهثانيه» با نويسندگي مشترک محمد چرمشير و بهمن عباسپور و به کارگرداني شهرام گيلآبادي در پرديس تئاتر شهرزاد روي صحنه رفت. هرچند که اين نمايش سال گذشته هم رنگ صحنه را به خود ديد، اما قرار است همچنان در برخي از شهرهاي کشورمان در معرض ديد عموم قرار بگيرد. با توجه به استقبال از اين نمايش با دکتر شهرام گيلآبادي گفتوگو کرديم که ميخوانيد.
اين روزها مشغول چه کاري هستيد؟ کارهاي زيادي دارم انجام ميدهم. يک کار رسانهاي براي فضاي راديو انجام ميدهم. مشغول نوشتن يک فيلمنامه بلند سينمايي هستم. همينطور روي يک مونولوگ نمايشي براي اجرا در صحنه کار ميکنم. اجراي نمايش «يکدقيقه و سيزدهثانيه» در تهران تازه تمام شده و مشغول برگزاري نمايشگاه نقاشيخط خودم هستم. فعاليتهاي «خانه تئاتر» هم در جاي خود قرار دارد و کارهايی جدي را در خانه تئاتر شروع کرديم که انشاءالله خيرش به اهالي تئاتر کشور برسد. اخيرا نمايش «يکدقيقه و سيزدهثانيه» از شما روي صحنه رفت. موضوع آن مربوط به زنان کارتنخواب بود. اين مسئله يکي از تابوها بود که آنقدر رسانهها به آن پرداختهاند که در نهايت اجازه داده شد روي صحنه برود! چرا اين موضوع براي شما مهم جلوه کرد؟ قريب به 15 سال درباره مسائل مختلف آسيبهاي اجتماعي با انجياوهاي مختلف کار ميکنم. از همان ابتدا موضوعات اجتماعي و تپش معنايي جامعه برايم برجسته و مهم بوده و همواره به شکل خاص به آن توجه کردهام. يادم ميآيد اولين نمايشي که در آن بازي کردم در کانون پرورش فکري کودکان و نوجوانان خرمآباد سال 1357 بود که به اختلاف طبقاتي و موضوعات اجتماعي ميپرداخت. هميشه ذهنم، فکرم و تصورم بر اين بوده که هنرمند در تپش معنايي جامعه خود بايد خودش را معني کند. اگر هنرمندي از اين فضا دور بيفتد و در تعابير سانتيمانتاليسم هنر گرفتار شود، بيرونرفتنش بسيار سخت خواهد بود. به همين دليل همواره از اجتماع و جامعه خودم فراوان درس گرفتهام و اعتقاد دارم که حکمت در کوچهپسکوچهها نهفته شده. هنگامي که کتاب «کوچه» شاملو را ورق ميزدم، ميديدم بسياري از حکما در جايگاه الفاظ و معاني در کوچهها رشد کردهاند، در خيابانها به معرفت رسيدهاند و در معابر مختلف حکيمانه از خود اثر بهجا گذاشتهاند. يعني در کنار مردم زندگيکردن، هنرمند را به هنر واقعي نزديک ميکند؟ بله، چون اين نوع زندگي باعث ميشود توجه شما به روابط اجتماعي جلب شود. کشف روابط اجتماعي باعث ميشود به کنه موضوعات و روايت آدمها از زندگي پي ببريد. الان هم که در عصر روايتهاي مختلف و فردي هستيم، آدمها علاقهمند هستند که روايتهاي همديگر را بشنوند، ولو اينکه بدانند اين زندگي تکراري است! اما دوست دارند بدانند شما زندگي را چگونه ميبينيد؛ بهطورمثال برخي از اوباما پرسيدند که شما چگونه رئيسجمهور شديد. ايشان هم پاسخ را به مشاوران تبليغاتي خود احاله داد. آنها پاسخ دادند، اوباما توانست با توجه به اينکه سياهپوست بود و در جامعه آمريکايي مشکلات جدي نژادپرستي وجود داشت، روايت خود را از جامعه آمريکايي به گوش مردم آمريکا برساند. در اينجا يک فرايند شکل ميگيرد؛ يکي اينکه اوباما بداند چه چيزي را از جامعه ميخواهد و روايت خود را بر آن اساس شکل دهد. دوم روايت خود را از جامعه آمريکايي بگويد؛ يعني شناخت جامعه و سوم اينکه روايت خود را به گوش مردم آمريکا برساند و رسانه داشته باشد. ما در ارتباطات هنر هم چنين چيزهايي داريم. اول شناخت و بعد هضم، پيداکردن زاويه ديد، تعريفکردن روايت و دستآخر پيداکردن رسانه که بتواند ارتباط را برقرار کند. من دائم در پي اين موضوع بودم؛ چه از طريق راديو و چه از طريق تئاتر و فيلم. سعي کردم حرف خودم را از کشف روابط اجتماعي به گوش مخاطب خودم برسانم. چندي پيش هم در جشنواره فيلم سلامت، فيلم «پيش از سيسالگي» را داشتم که تهيهکننده آن بودم و جايزه بهترين فيلم مستند را دريافت کرد. فيلم «پيش از سيسالگي» هم قصه يک دختر فراري بود که کارش به اعتياد کشيده و کارتنخواب شده بود و در کمپي با ساير کارتنخوابها زندگي ميکرد. ما در نمايش «يکدقيقه و سيزدهثانيه» هم به سمت طرح معضلها از يک زاويه متفاوت رفتيم و سعي کرديم دردنامه و دردنگاري داشته باشيم تا بتواند با جامعه امروز ما که عصر سوپرتکنولوژي است ارتباط برقرار کند. پس قصد داشتيم شکافي براي ديدن موضوعات واقعي ايجاد کنيم. وقتي صرفا به سوژه نگاه ميکنیم، ميبينيم باز هم جامعه يک قدم جلوتر است! شايد 15 سال پيش طرح چنين موضوعاتي در قالب نمايش و فيلم، سوژه نو و بديعي به نظر ميرسيد، اما حالا آنقدر چنين مسائلي بهکرات در رسانهها گفته و بيان شده که کمي کهنه به نظر ميرسد. نظرتان چيست؟ ضمن اينکه برخورد مسئولان با نمايش چگونه بود؟ آيا نمايش اصلاحيه خورد؟ هيچوقت براي ديدن يک سوژه دير نيست. مهم اين است که آن سوژه را چگونه ببينيد. به همين دليل عرض کردم که در عصر سوپرتکنولوژي چيزي که برجسته مينماياند، روايتهاي فردي است؛ روايتهاي شخصي از يک موضوعي که اگر حتي مربوط به دو هزارسال پيش باشد، تماشاگران را ترغيب ميکند تا آن کار را دنبال کنند. نکته بعد اينکه الان در فصل مخاطب- رسانه هستيم؛ يعني حتي از شهروند- خبرنگار هم عبور کرديم. شهروند - خبرنگار قدمتي حدودا 10ساله دارد، اما الان با توجه به تلفنهای همراه هوشمند و گسترش فضاي سايبري، وارد فصل جديدي از رسانه شدهايم؛ يعني الان به آدمها ميگوييم مخاطب - رسانه؛ يعني هر آدمي خودش يک رسانه است. همين الان شما ميتوانيد با تلفن همراه خود، روايتتان را از يک حادثه يا واقعه به اشتراک بگذاريد و بيان کنيد. درحالحاضر رسانهها در دنيا پنج وظيفه روشن دارند: اطلاعرساني، آگاهيبخشي، نقد، تحليل يا تأويل و آينده نگاهي که مفهومي از آيندهپژوهي است که کارکردهاي رسانهاي است؛ اما هنر هم يکي از کارکردهايش رسانهاي است که اين پنج آيتم را در خود جاي داده است. اما هنر تئاتر کمي متفاوت است. شما ديگر به آن بهمثابه رسانه صرف نگاه نميکنيد؛ چون اگر انديشه را در نظر بگيريم، درآنصورت وراي رسانه رفتار خواهيد کرد و رمز ماندگاري آن در همين است. خب يکي از وجوه هنر، وجوه رسانايي آن است. کارکردهاي ديگر هنر، کارکردهاي معرفتي (شناختي) است که چند زاويه خاص را درون خود دارد که آن هم شش مورد است: حسي، احساسي، عاطفي، منطقي، فلسفي و آخري که عاليترين است؛ يعني تمثيلي. حتي هنر يک پله بالاتر هم ميرود که «فضايي» است که شامل Mode، ا Space، Matrix و Atmosphere ميشود. حالا تمام اينها را که جمع ميکنيم، اگر اينکه زاويه ديد معنايي من باشد و اينها را درون خودش داشته باشد، هر سوژهاي را مثلا اُديپ را ميتوان امروزياش کرد و دوباره آن را ديد. پس من هم تأليف متفاوتي از رابطه اجتماعي که در فضاي کارتنخوابي وجود دارد، بهویژه با زاويه زنان کارتنخواب ارائه کردم که مخاطبانم با زاويه ديد من درباره اين معضل اجتماعي آشنا شدند. نکته ديگري که فرموديد، اين است که اساسا جامعه سياستگذاري ما آمادگي لازم براي پذيرش حداقلهاي اين موضوعات را هم ندارد! از اين نظر ما با مشکلات متعددي مواجه هستيم. حتي رسيديم به اينجا که حتما ميدانيد، سال گذشته در سالن ايرانشهر جلوي کار ما گرفته شد. من توجيهات متعددي را براي سياستگذاران آن روز مرکز هنرهاي نمايشي بهعنوان کارگرداني که با شناخت سراغ اين موضوع ميروم، آوردم که از من نپذيرفتند! متأسفانه هنوز هم داريم هنر قدرتمند تئاتر را به سمت سانتيمانتاليسم بيخطر ميکشانيم! و فقط رنگ و لعاب پوستهاي به آن ميدهيم! علاقهمند نيستيم هنر تئاتر که هنري زنده است، در موضوعات جدي و اساسي، پويا و مستقيم سير کند. اين يکي از نقاط خطر است که به غلط يا به دليل ناآگاهي متأسفانه باعث ميشويم، جامعه قدرت تئاتر را از دست بدهد. نکته سومي که در سؤال مطرح کرديد، بحث کاملا گسترده و جدي هست که ما بهمثابه يک پژوهشگر با 53 زن کارتنخواب در يک سال گفتوگو کرديم. بعد متن را دستهجمعي نوشتيم و درنهايت يک نويسنده قدرتمند مثل محمد چرمشير متن را بازنويسي کرد. بعدازآن فوکوس گروپ (focus group) کرديم. يعني زنان کارتنخوابي که آن اتفاق برايشان افتاده بود؛ مثلا بچهشان را فروخته و بعد ترک اعتياد کرده و در نهايت به وضعيت مانا رسيده بودند، متن را در حضورشان ميخوانديم تا با همفکري يکديگر اشکالات (bug) را دربياوريم و به اصل سوژه نزديکتر شويم؛ اما همانطور که ميدانيد، روند اجرا، تأليفي متفاوت است و روايت منِ کارگردان از اين موضوع است که ميتوانستم تغييراتي دهم که اين تغييرات دراماتيک بودند و فضاي آرتيستيک ميطلبيد. براي اينکه فضا را واقعي جلوه بدهيد، سه بازيگر زن در ارتباط تعاملي با مخاطبان قرار گرفتند و با آنها حرف ميزدند. با اينکه اين شيوه جديدي نيست، چرا اين شيوه را انتخاب کرديد؟ اين شيوه کاملا جديد و بديع است... . در کجا بديع است؟ در همهجاي دنيا. اما من در چندين نمايش شاهد بودم که از چنين شيوهاي تبعيت ميکردند. بهکارگيري مدلهاي مختلف ارتباطي در تئاتر به نسبت خلاقيت کارگردان براي تأليف مجدد در اجرا سر جاي خودش است. اينکه در نمايشهاي ايراني سعي ميکنيم فاصله تماشاگر و صحنه را از بين ببريم يا آن را کم کنيم، باز سر جاي خود؛ اما در اين نمايش يک اتفاقي افتاد؛ چون من به شکل تئوريک با توجه به تجربيات رسانهاي به سمت اين رفتم که کتابي داشته باشم به نام «ارتباطات تئاتر» و الان کتاب نوشته شده و به زبان ديگري هم دارد چاپ، بعد ترجمه و در داخل کشور توزيع ميشود. وقتي ارتباطات تئاتر را بررسي کرديم، من از مدل ارتباطات آييني براي طراحي اين اجرا استفاده کردم. چگونه؟ ما در فضاي رسانهاي، مدلهاي مختلف ارتباطي داريم. يکي از مدلهايي که مدل روشن و مشخصي است، استفاده از مخاطب براي رسيدن به بازتعريف در يک موضوع است؛ مثلا فردي به ورزشگاه آزادي ميرود تا بازي فوتبال را ببيند. موقر و مؤدب روي سکوها مينشيند. ناگهان صد هزار نفر با هم شروع به فريادزدن ميکنند. دفعه اول شما با جمع همراه نميشويد و اين کار را انجام نميدهيد؛ اما در دفعه سوم شما ناخودآگاه با جمع همراه ميشويد و فرياد ميزنيد. طبيعي است چون همنيروزايي (synergy) ايجاد ميکند! کاملا. اين يک مدل است. درون فضاي اين نوع مدل آدمها با بازتعريف خودشان به کارهايي دست ميزنند که معلوم نيست در حالت واقعي خودشان دست به آن حرکت بزنند. من از مدلهاي متفاوت استفاده کردم و در کتاب ارتباطات تئاتر سعي کردم مدلها را در جايگاه تئاتر با زاويه تئاتري بررسي کنم؛ يعني فضاي بينرشتهاي به وجود آوردم. از مدل ارتباطات آييني استفاده کردم. فاصله تماشاگر و صحنه را از بين بردم و صحنه و تماشاگر را يکي کردم. خب چنين موقعيتي در تعزيه هم وجود دارد؟ در اين حالت بدونشک متن هم بايد از چنين مدلي تبعيت کند. پس متن نياز به بازنويسي داشت. بازيگران هم بايد با توجه به آن شرايط انتخاب ميشدند. يعني هر شب متن را بازنويسي ميکرديد؟ حالا رسيدم به interactive theater. در اين نوع تئاتر، بازيگرم را با شيوههاي تمريني مختلف به سمت فضا بردم. mode يعني فضاي دروني، space يعني فضاي جلدي، matrix يعني فضاي هوايي و Atmosphere يعني فضاي ذهني مخاطب. پس مخاطب را وارد فضاي خودم کردم. با اين زمينه ما وارد سياق تازه شده بوديم. وقتي درباره اين تجربه سه، چهار جا سخنراني کردم، با توجه به مدليزهکردن موضوع در کشورهاي متفاوت مثل فرانسه و اسپانيا و جاهايي ازايندست ديدم که براي استادان طراز اول تئاتر بسيار جذاب است. درصورتيکه آدمهايي مثل آگوستا بوآل (Augusto Boal) يا آريان منوشکين (Ariane Mnouchkine) يا يرژي گروتوفسکي (Jerzy Grotowski) را داريم که تجربهاي از فضا را به ارمغان آوردند. پس ما هم تجربه متفاوتي از فضا در اين شيوه داريم و اين شيوه چيزي را که من براي جامعه امروز دوست داشتم به من هديه کرد. آن هديه چه بود؟ اکسير گمشده جامعه امروزي ما که همانا «گفتوگو است». آدمهاي جامعه امروزي ما با هم حرف نميزنند! بههميندليل قبل از شنيدن حرفها، دفع و لهکردن آدمها براي ما به ارزش تبديل شده است! در اين سبک اجازه دادم که اين نوع تماشاگر در صحنه با همه و در حضور يکديگر با هم گفتوگو کنند. من فکر ميکنم اين نمايش در جاهايي در حد احساسات باقي مانده و اينکه به عمق اين آدمها برسيم کمتر اتفاق افتاده. چرا؟ شما بهعنوان يک تماشاگر براي من ارزشمند هستيد و ارزش شما، عمق زباني شماست؛ يعني نظام زيرساختي و گفتارتان. من اگر بخواهم به داشتههاي شما احترام بگذارم، گاهي اوقات يک تلنگر بسيار ساده کافي است. ديگر نيازي نيست که همهچيز را بيان کنم. ديگر من گزارهگرا ميشوم. چرا گزارهگرا؟ چون وقتي شما دريا را تجربه کردهايد، فقط نام آن کفايت ميکند و من فقط نياز دارم از تجربه ذهني شما استفاده کنم. من واژه دريا را ميآورم و بعد آن در ذهن شما نقش ميبندد و تداعي ميشود. مگر اينکه من درياي خاصي را دنبال کنم. به قول سوزان سانتاگ درواقع ما به تلنگرهاي معنايي نياز داريم که مخاطبمان خود را بيشتر درگير موضوع کند؛ يعني بخش عمدهاي از پيام ما در ذهن مخاطب است. يعني ما با همديگر به اشتراک ميگذاريم. خدا بيامرزد استاد حميد سمندريان را که هميشه به من ميگفت فرق کار خوب و بد در اين است که بعد از ديدن کار بد وقتي از سالن بيرون ميآييد آن کار را رها ميکنيد، ولي کار خوب يقه شما را ميچسبد؛ يعني اينکه کار خوب قلاب را میاندازد و شما را وارد تأويل ميکند. خب سايکودراما (psychodrama) هم چنين تأثيري ميکند. اصلا سايکودراما انجام دادهيد؟ نه. اما سايکولوژي يک فرايند درمان است که آدم بايد اطلاعاتش را داشته باشد. به این نکته بايد اشاره کنم که خانمي 11 بار اجراي ما را ديد، چون هر شبي که ميآمد با اجراي متفاوتي مواجه ميشد. بعد يک روز پيش من آمد و داشت اشک ميريخت. يکي از بازيگران ما هم ايستاده بودند و گفت ميخواهم حرفي با شما بزنم، اما نميتوانم. شب که به خانه ميروم با خودم تا صبح درگير هستم. ميگويم چرا نگفتم. ولي ديگر فردا ميروم و حتما خواهم گفت. اين همان مسئله سايکولوژي است که شما به آن اشاره کرديد. اين نمايش هم سال گذشته اجرا شد. اما متأسفم که بايد بگويم حال مردم را امسال بدتر از سال قبل ديدهام! از بازخوردها متوجه شديد که حال مردم خوب نيست؟ بله. بيشتر زنان يا مردان؟ فرقي نميکند. حس بدهوبستانها و نوع بيان و حرفهايي که ميزدند اينگونه تداعي ميکرد. اينجا بود که تصميم گرفتم کار بعديام يعني مونولوگ را شروع کنم و فکر کردم که بايد درباره عشق کار کنم و بههميندليل «627» را نوشتم که خوشبختانه آماده است. چرا در انتخاب عناوين کارهايتان به اعداد علاقهمند هستيد؟ مثلا يکدقيقهو 13 ثانيه يک اتفاق مهم بوده در تصميمگيري جنگ جهاني. تصادفي ديدم در جايي خواندم که 10و يکدقيقهو 13 ثانيه، آغاز حمله و يک کشتار جهاني در جنگ جهاني دوم به فرماندهي هيتلر بوده است. در نمايش من تحول ساختاري وجود دارد که همانا کشتهشدن انسانيت در بازه زماني محدودي است و تصور کردم که اين هم يک نوع کشتار است. در جايي خواندم اين نمايش قرار بوده در شهرهاي ديگر مثل شيراز هم اجرا شود. اما چرا نشد؟ خب ظاهرا اينگونه است که سياستگذاريها در جاهاي مختلف کشور با هم متفاوت هستند. هر استاني به اقتضاهاي فضايش، خود مجوز ميدهد و ما بايد فيلم نمايش را براي هريک از آنها جداگانه بفرستيم تا آنها براساس ضوابط خود تصميم بگيرند که آيا اين کار قابلاجراست يا نه. ظاهرا تاکنون فقط مجوز بندرعباس صادر شده. اما فيلم نمايش را دوستان من به مشهد و شيراز و... دادهاند که هنوز خبري نيست! خودتان از اجراي کار راضي بوديد؟ بله راضي بودم. اما چيزي ته دلم هست که نميتوانم آن را نگويم؛ اينکه سياستگذاران، تئاتر را کاملا تنها گذاشتهاند و متأسفم که بايد بگويم تئاتر حمايت نميشود. ما نبايد با هرکسي که کارش فقط تجارت و اقتصاد است، وارد مذاکره شويم تا از تئاتر حمايت کند، او هم صرفا دنبال مقاصد پيچيده اقتصادي و مالي خودش است. ما با صداقت وارد گفتوگو ميشويم، ولي بعد متوجه ميشويم که آن فرد، بسيار پيچيده به منفعت خودش نگاه ميکند. هرچند او هم ممکن است حق داشته باشد؛ اما متأسفم که تئاتر حمايت نميشود و چون حمايت نميشويم، از روي ناچاري دستاويز ذهنيتهاي پيچيده صرفا مادي ميشويم که وقتي متوجه ميشويم که دير شده است!
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.