نگاهی به چهار آنتولوژی با ترجمه محمود حدادی
از کودکی و شک و جنون
در میان آثاری که محمود حدادی از ادبیات آلمانیزبان ترجمه کرده، چهار آنتولوژی دیده میشود که در هرکدام داستانهایی از دورههای مختلف ادبیات آلمانی انتخاب و ترجمه شدهاند و به واسطه این چهار مجموعه تعدادی از نویسندگان آلمانیزبان برای اولینبار به فارسی ترجمه شدهاند. «مرگ پوتیا» آخرین مجموعهای است که با ترجمه حدادی در نشر نیلوفر منتشر شده و در آن داستانهایی از نهضت روشنگری تا قرن بیستم گرد آمدهاند. شک فلسفی، بدبینی به سرنوشت انسان و روایت فاجعه از جمله مضامین مشترکی است که در داستانهای این مجموعه وجود دارد. حدادی در بخشی از مقدمهاش درباره مواجهه ادبیات و اجتماع نوشته است: «...دستکم از برههای از قرن نوزدهم و بعدها قرن بیستم ادبیات به یک واقعبینی خونسردانهتر رسید و در دیدن کاستیهای انسان و اجتماع، و نارساییهای کار جهان نگاهی بهوشتر یافت و این از زمانی بود که نهضت روشنگری قرن هجدهم از تحقق بخشیدن به آرمانهای خود بازماند، بازماند از آن که عقل را در حیطه فردی و اجتماعی یگانه مرجع و قاضی نهایی امور انسان قرار دهد. وانگهی آن نگاه عدل و عقوبتباری هم که ستاره آسمان را نشان رحمت ملکوت بر راهگمکردگان میدانست و بارقه امید در چشم گرفتاران شب ناامیدی، و از این دیدگاه در ادبیات هزارهها مضامینی بلند و باشکوه آفریده بود، در این میان در پیرامون خود جهانی میبیند که از همه کنجوکنار آن اسطورهزدایی شده است و ستاره برایش گوی آتشینی است که برخورد یکی از آن با دیگری بسا مفهوم عینی آخرزمان باشد. گوته ادبیات را حافظه جمعی ملتها میخواند، مطمئنترین معیاری که هر ملتی را به درک و داوری گذشته و اکنونش قادر میسازد. اما شاید که دستکم از قرن بیستم تردید و بدبینی رنگی تیرهتر به آینه این حافظه جمعی داده باشد. توماس مان که خود را با جهانی انحطاطزده روبهرو میدانست از ادبیات انتظار داشت نگاه نظمبخش و قدرت کلامش را در ترسیم ناسازیهای سرشتی جهان و راههای آشتی آنها به کار گیرد، اما در پیش گرههای فروبسته و دوپهلوی زندگی از ارائه نظری صریح، از این یا آن گفتن بپرهیزد، بلکه پدیدههای دوپهلو را بنیادین بداند و به این ترتیب نشان دهد که زندگی در نفس خود نیز دوپهلو است.» داستانهایی که در «مرگ پوتیا» گردآمدهاند از این اندیشهها به دور نیستند و هریک از منظری به این ایدهها پیوند خوردهاند. «از نگاه جنون» یکی دیگر از مجموعه داستانهایی است که با انتخاب و ترجمه محمود حدادی در نشر نیلوفر منتشر شده است. این کتاب گزیدهای است از داستانهای آلمانیزبان از قرن هجدهم به این سو، که بر اساس نگاه به جهان جنون در گستره ادبیات آلمانی گردآوری شدهاند. این مجموعه شامل بیستوسه داستان از چهارده نویسنده است و در بین این نویسندگان هم چهرههای مشهور و هم چهرههای کمتر شناختهشده دیده میشوند. حدادی در کتاب «از نگاه جنون» به سراغ داستانهایی رفته که هریک بهنوعی با جنون و جانهای پریشان سروکار داشتهاند. البته شاید حضور جنون در ادبیات آلمانی بیش از آنکه پدیدهای روانشناسانه باشد، پدیدهای برخاسته از وضعیت فرهنگی و تاریخی جامعه آلمان باشد؛ و ضمنا بازتابهای گوناگون این پدیده در ادبیات آلمانی هم میتواند گواهی بر واقعیت عینی چنین پدیدهای در جامعه آلمانی به شمار آید. وضعیت فرهنگی-تاریخی آلمان بعد از عصر روشنگری، وضعیت متناقضی است که از یکسو با عقبماندگی تاریخی روبهروست و از سوی دیگر با ذهنیتی پیشرفته در شکل ایدهآلیسم آلمانی. و بعد از آن هم آلمان مدام درگیر جنگ است و در نهایت به بحران فاشیسم دچار می شود. حدادی در مصاحبهای با روزنامه «شرق» درباره جنون در ادبیات گفته بود: «درآمدن به جهان غریب، رازآلود، پرعذاب یا که رهاییبخش جنون از جاذبههایی است که درک آن را هنر در اختیار ما قرار میدهد. ما چنین جهانی را میتوانیم در ادبیات فارسی از جمله در داستانهای هفتپیکر نظامی تجربه کنیم یا به عنوان کجتابی احتمالی مدرنیت ایرانی، شاید که در بوف کور. دنکیشوت اسپانیایی با جنون دلنشین و همزمان غمانگیز خودش در این میان، نمادی جهانی شده است، شاید نمادی بر اینکه انسان اگر آرمانخواه باشد، از درک واقعیت دور میافتد و هربار که بخواهد کار خیر کند، برای خودش و دیگران دردسر میسازد و تشکری هم نصیب نمیبرد. از طرفی از دید فلسفه هنر، افلاطون پیشفرض شاعری را جنون میدانسته است. اصطلاح فوروس پوئتیکوس از اوست یا پروکلس، ساتورن را که از نگاه زمین دورترین و کمسوترین سیاره در منظومه خورشیدی است، نمایانگر خوی افسردهای میشمارد که از نظر او شاخص شاعران و هنرمندان است. به راستی هم بسیاری هنرمنداناند که در عین نبوغ کارشان به جنون کشیده است. از جمله در نقاشی ونگوگ هلندی و گویای اسپانیایی را میشود نام برد، در موسیقی شومان را و اما در عالم ادبیات همین یاکوب لنس و اما جز او نیچه، لنائو و هلدرلین را... از منظری دیگر در متون صوفیان و بزرگان دین اگر که بگردیم، یقین به متونی در ستایش از جنون برخواهیم خورد، جنون به عنوان گواهی بر پاکبازی عاشقانه، یا که به عنوان نافی عقل چرتکهانداز. جنون رندانه که در همه دربارهای جهان وسیله نقد خودکامان و جباران، در عین طفره از خطر ناشی از چنین نقدی بوده است. ملانصرالدین در این زمینه حتی به ادبیات جهانی راه یافته است، آن هم بهواسطه نقد طنزآمیزش از تیمور لنگ. باز یک چشمانداز دیگر: در ادبیات جهانی به متون بسیاری برمیخوریم که دانایی را سرچشمه رنج میشمارند، یا آگاهی آدم را سبب راندهشدن او از بهشت و جداشدن کودک از معصومیتش میدانند. آدم خودش را تاج آفرینش میداند. با این حال در پیش سترگی و قانونمندی کور طبیعت، عقلش غالبا لنگ میماند و از دنیای پیشبینیناپذیر ترفند میخورد. در پیش غلبه حریف چنین قدری انسانها برخی مواقع از آگاهی به خودفریبی و غفلت پناه میبرند، چون هرباره توان روبهروشدن با همه حقیقت را ندارند. حقیقت گران هم میتواند روح ما را درهم بشکند. داستان این رفتار، مثل اسطوره سلمه میماند که خواست به صورت خدا نگاه کند، ولی تیر آذرخش آسمانی، خاکسترش کرد. قصهای در دفتر اول مثنوی آمده است که میگوید پیامبر در روزی بارانی برای خاکسپاری یکی از یارانش به گورستان میرود اما در برگشت عایشه جامه او را کاملا خشک مییابد. پیامبر، در پاسخ به تعجب همسر، این باران را وسیله تسکین آدمی از آتش غم میخواند، تسکین از آتش غمی کز مصیبت بر نژاد آدم است و اضافه میکند: گر بر آن آتش بماندی آدمی، بس خرابی در فتادی و کمی/ استن این عالم ای جان غفلت است، هوشیاری این جهان را آفت است. گوته هم در دیوان غربی-شرقیاش نقلقولی از قابوسنامه میآورد که: خدا را شکر که بیمار به اندازه پزشک خبر ندارد، وگرنه ناامید میشد. اینها همه وجوه و عواملی از جنون است که یا بر آدمی تحمیل میشود، یا آدمی خود به استقبالش میرود. جنون یک پدیده عام بشری است و تنها در ادبیات آلمانی بازتاب پیدا نمیکند». «گدا و دوشیزه مغرور» نام یکی دیگر از این آنتولوژیهاست که چند سال پیش در نشر مرکز به چاپ رسید. این مجموعه دربرگیرنده بیستویک داستان آلمانی از قرن هجدهم به این سو است و غالبا داستانهایی از نویسندگانی در آن منتشر شده که شناختی از آنها در ایران وجود نداشته است. حدادی در بخشی از مقدمه این کتاب نوشته: «چنین گزیدههایی را میتوان براساس موضوعی خاص فراهم کرد. محض نمونه براساس موضوع کودک، جنون، یا که بازتاب تاریخ در ادبیات. ولی میان متنی تاریخی و اثری ادبی، خاصه اگر زمانی هم بر آنها گذشته باشد، چه تفاوت بنیادینی هست؟ به گفته هاینریش مان، نویسنده صاحبنام آلمانی در نیمه اول قرن بیستم، بسا که ادبیات، چون در فراسوی روزمره به جستوجوی رگه رویدادهای بنیادین میرود، از زندگی سیمایی سرشتیتر ترسیم میکند. یا براساس تعریف ارسطو، ادبیات تخیل عمقکاو و تعمیمدهندهای است که میتواند در بطن واقعیت امروز به ممکنهای فردا راه ببرد. با وجود هر تعریفی، آنچه به ادبیات جاذبه خاص آن را میبخشد نگاهی است که این هنر - حتی اگر از کلیت انسانها سخن بگوید- پیوسته و هرباره به فرد دارد. چنین، ادبیات هرباره در تجسمی عینی است که ما را به تماشای زندگی بیگانه، تماشای مشروع آن، میبرد. این داستانها با همه شمار اندکشان، نمودار یک فاصله زمانی به نسبت بزرگاند و انسانهای دورانهایی گوناگون را، در فردیت درونی آنها، آرزوها، یا که پیچیدگیهای عینی و اجتماعیشان، ترسیم میکنند؛ خواهی این ترسیم براساس سیاقی باشد که این یا آن مکتب ادبی برای خود قایل است، خواهی بر اساس شهود باطنی و بسا ناخودآگاهی که، در شناخت انسان، حتی میتواند به عمقی بیشتر از منطق دست یابد... به این ترتیب، این گزیده توجیه خود را در تنوع موضوعی خود مییابد، ولو ذوق شخصی مترجم، به طبع، در شکلگیری آن بیتاثیر نبوده باشد. بااینحال یک انگیزه عینی این چینش آن که نویسندگانی در این دفتر به سخن بیایند که با وجود همه شایستگی، تاکنون کمتر اثری از آنها به فارسی درآمده است.» نویسندگانی که داستان یا داستانهایی از آنها در این مجموعه آمده عبارتند از: هرمان بروخ، گتهلد افرائیم لسینگ، کنراد فردیناندمایر، هاینریش مان، هوگوفن هوفمنستال، راینر ماریا ریلکه، آلفرد دبلین، روبرت موزیل، اشتفان سوایگ، لیون فویشت وانگر، هایمیتوفن ددرز، برتولت برشت، ماری لوئیزه کاشنیتز، گونتر کونرت و کریستف رانس مایر. «رنگهای کودکی» نیز اولین آنتولوژی است که حدادی ترجمه کرده و سالها پیش به چاپ رسیده بود. در این مجموعه داستانهایی گردآمدهاند که مضمون اصلیشان درباره زندگی و دوران کودکی است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.