|

گذر از معنا به تفسير

كتاب «معنا، معرفت و دیگری در فلسفه دیویدسن» كندوكاوي فلسفي است در سرچشمه‌هاي «معنا»، «معرفت» و نسبت اين دو با «ديگري» با تمركز بر آثار دانلد دیویدسن، فیلسوف پراگماتیست‌تحلیلی معاصر. در بخش اول کتاب كه تأليفي است، ایده‌های کلیدی این فیلسوف به طور خاص در سه حوزه فلسفه زبان، فلسفه ذهن، و معرفت‌شناسی گزارش می‌شود. اين بخش با «نظريه تفسير» آغاز مي‌شود و در ادامه به بحث درباره مواضع ديويدسن در باب «صدق»، «عقلانيت»، «ذهن» و «باور» مي‌پردازد. نويسنده همچنین با مبنا قراردادن مسئله اصلی فلسفه مدرن، یعنی نسبت سوژه با ابژه، راه‌حل دیویدسن را برای این معضل که بر ایده «بین‌الاذهانی» استوار است، شرح و بسط می‌دهد. در بخش دوم كه ترجمه سه مقاله كوتاه است، مقایسه‌ای بین مواضع دیویدسن و آرای سه فیلسوف برجسته اروپایی - هایدگر، گادامر و دریدا- صورت می‌گیرد تا مبادي و غايات فلسفه او وضوح بيشتري يابد. ديويدسن در پروژه فلسفي‌اش به شكلي موازي هم به اين مسئله مي‌پردازد كه «معرفت انساني» چگونه ممكن است و هم به اين پرسش كه «معناي زباني» چه مقومات و سازه‌هايي دارد. چكيده نظريه تفسير ديويدسن اين است كه انسان «حيوان تفسيرها» نيست: آدميان هميشه با اتكا بر مجموعه كل‌گرايانه منحصر‌به‌فردي از باورها، انتظارات و اميال پس‌زمينه‌اي‌شان به سراغ تفسير رويدادهايي مي‌روند كه خود بافت كل‌گرايانه دارند و مختصات تفاسيرشان را در راستاي دو بردار «منطق» (استلزامات منطقي مسلط بر زنجيره گزاره‌ها يا جملات، مثل «سازگاري») و «صدق» (داده‌ها و شواهد تجربي برآمده از واقعيت يا به تعبير رورتي «فشارهاي علّي» جهان خارج) هم شكل مي‌دهند و هم تغيير؛ اما كار دشواري كه ديويدسن در پيش گرفته، نشان‌دادن اين موضوع است كه ما در عين اينكه مي‌توانيم «تفسيرهاي متكثر» مقبولي از يك رويداد داشته باشيم،‌ مادامي كه شرايط تفسير مدنظر ديويدسن برقرار باشند، اين تفاسير هيچ‌گاه به نقطه‌اي نمي‌رسند كه به طور كامل براي يكديگر نامفهوم يا نامعقول شوند. به بيان ديگر هرچند ممكن است بتوانيم از انديشه‌هاي ديويدسن اين خط فكري را بيرون بكشيم كه «تعبير‌كردن» در حقيقت نوعي «برساختن» است، اين برساخته‌هاي تفسيري همگي از پس‌زمينه معرفتي-معنايي غني مشتركي بهره‌مند هستند و درست مانند «نقشه‌ها»ي متفاوتي كه اشخاص مختلف با قصدها و انگيزه‌هاي متفاوت از سرزميني واحد ترسيم مي‌كنند، مي‌توانند راه‌هاي مختلف مشروعي براي معناداركردن ابژه تفسير تلقي شوند و درست مانند اين نقشه‌ها، به واسطه خطوط ارتباطي ظريف و ژرف، به يكديگر ترجمه‌پذيرند. از نظر ديويدسن رابطه سوژه-ابژه رابطه‌اي قائم‌به‌ذات و خودبسنده و خودايستا نيست؛ بلكه در فضايي بین‌الاذهانی و با حضور «سوژه ديگر» قوام مي‌يابد. به بياني تفصيلي‌تر، امور موسوم به «محتوا» (يعني معاني اظهارات زباني يا متعلقات حالات ذهني) نه هستومندهايي در ذهن سوژه هستند، نه در جهان مثال‌گونه افلاطوني-فرگه‌اي جاي دارند، نه از مواجهه منفردانه سوژه با جهان فراچنگ مي‌آيند، نه به هيچ معنايي از «ذوات ثابت» برخوردارند و نه اينكه به وسيله سوژه‌ها «خلق» يا «تصوير» مي‌شوند: آنها در جهاني سه‌بعدي كه مشتمل بر حداقل دو سوژه انساني و يك جهان مشترك است، «ساخته مي‌شوند» يا «پديدار مي‌گردند». در تحليل ديويدسن از ساخت زيربنايي «محتوا»، به جاي اين تصوير كه سوژه، به‌مثابه كاربر زبان يا دارنده حالات ذهني، برخي هويات از‌پيش تعين‌يافته يا پاره‌اي هستومندهاي از‌پيش‌حاضر را فراچنگ مي‌آورد و آنها را در موقعيتي به كار مي‌برد، اين تصوير جايگزين مي‌شود كه در ژرف‌ترين سطوح، اين «كنش‌هاي بيناذهني تفسيري موقعيت‌مند» هستند كه به خود محتوا قالب مشخصي مي‌دهند و همين است فحواي اين حكم چالش‌بر‌انگيز ديويدسني كه «مفاهمه زباني» است كه به «معنا» حيات مي‌بخشد؛ نه برعكس و دومي است كه اولي را پيش‌فرض دارد نه برعكس.از‌اين‌رو حكم نهايي ديويدسن در باب «معنا» و «معرفت» سوژه كه با جاي‌گيري «سوژه ديگر» (ديگري) قوام مي‌يابد، اين است كه اين دو مقوله‌اي دربسته و «مونادوار» نيستند، «بازنمودي» و «التفاتي» هم نيستند؛ بلكه به بيان دقيق‌تر «رابطي» ‌هستند: آنها از بيخ‌و‌بن با «طبيعت» و «جامعه‌اي» كه سوژه در آن زيست مي‌كند، گره خورده‌اند. از‌اين‌رو درخت معنا و معرفت نه در داده‌هاي حسي خام، بازنمودهاي ذهني تفسير‌نشده و شهودهاي دروني، بلكه در «برهم‌كنش‌هاي مفاهمه‌اي» ريشه دارد؛ يعني «فعالیتی بین‌الاذهانی» كه بين سوژه‌ها و تجربه‌هاي مشترك‌شان شكل مي‌گيرد. در نگاه ديويسن، خود «سوژه» اساسا نوعي «شبكه تفسير» منحصر‌به‌فرد است كه در مرز ميان «طبيعت» و «جامعه» قرار دارد يا به بيان بهتر «روي مي‌دهد» و جهان و تجربه سوژه تابعي سه‌متغيره از ساختار شناختي زيست‌شناسي بنياد او، سامانه مفهومي-هنجاري اجتماع، و اقتضائات جهان فيزيكي بيروني است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.