|

مخمصه عبور از ایده اروپا

اروپا را می‌توان کانون تحولاتی دانست که طی سه قرن اخیر در جهان رخ داده‌اند. تقریبا همه افکار و اندیشه‌هایی که در سه قرن گذشته نقاط عطفی در تاریخ بودند از این قاره سر برآوردند. ماجرا از عصر رنسانس و اصلاح دینی آغاز شد که انسان را در محور امور قرار داد. عصر نوزایی به عصر خردگرایی رسید و اندیشه پیشرفت زاییده این دوران بود، و زاییده این تفکر که انسان می‌تواند محیط زندگی خود را تغییر و با نیروی خرد آن را سامان دهد. پیشرفت‌های به‌دست‌آمده در تسهیل حمل‌ونقل دریایی و نیز ادوات جنگی و کسب سود از طریق تجارت، زمینه را برای کشف سرزمین‌های جدید و ایجاد مستعمرات در سرزمین‌های غیراروپایی فراهم کرد. از این دوران بود که تلاشی بی‌امان برای فتح جهان آغاز شد. بی‌جهت نیست که قدرت‌های استعماری همگی اروپایی بودند: پرتغال، اسپانیا و هلند در مراحل اولیه و انگلستان و فرانسه در مرحله بعدی. در داخل قاره و خارج از آن رقابت میان این قدرت‌ها به منازعات و کشمکش‌های بسیار و گاه سرنوشت‌سازی منجر شد و تاریخ اروپا را در کانون تحولات جهان معاصر قرار داد. در خود قاره تلاش می‌شد هیچ قدرتی چندان قدرت نگیرد که بر کل اروپا مسلط شود و در خارج از آن نیز رقابت برای کسب مستعمرات بیشتر و حفظ آنها بازی‌های بزرگی را میان قدرت‌ها رقم زد. کتاب «تاریخ اروپا» اثر سرژ برستاین و پی‌یر میلزا با ترجمه پیروز ایزدی از معدود آثار به زبان فارسی است که به این اتفاقات و تاریخ پرفرازونشیب اروپا از قرن‌های نوزدهم تا اوایل قرن بیست‌ویکم و روزگار ما می‌پردازد و خواننده را با جریان‌ها و روندهای تأثیرگذار در شکل‌دهی به رویدادهای عمده اروپا آشنا می‌کند. این کتاب پشتوانه تاریخی مهمی برای تحلیل بهتر وقایع امروز اروپا فراهم می‌آورد. کتاب روایت و تحلیل خود را از قرن نوزدهم آغاز می‌کند و ضمن بررسی میراث این قرن، توجه ویژه‌ای دارد به قرن بیستم چون این قرن را برای اروپا نقطه عطفی می‌داند که به پیدایش آمیزه‌ای از ملت- دولت‌ها انجامید: به این صورت که این ملت- دولت‌ها کوشیدند هویتی را که زاییده قرن‌ها تاریخ مشترک بود در قالب واحدی منسجم بریزند که در قرن بیست‌ویکم به ثمر نشست. نویسندگان وجود هویت اروپایی را به قبل از دوره اخیر برمی‌گردانند. در نظر آنها، این هویت بر مبنای لایه‌های فکری پی‌درپی به میراث نهاده‌شده از اندیشه یونان، ساختار حقوقی دولت رومی، مسیحیت، انقلاب اومانیستی و تفکر انتقادی در بطن جنبشی شکوفا شد که از قرن شانزدهم تا نوزدهم انسان را در مرکز تأسیس اجتماع قرار داد و او را از کلیه پیامدها منتفع ساخت. در این کتاب نشان داده می‌شود که چطور بر ویرانه‌های رژیم کهن در حال فروپاشی جامعه‌ای مدرن بنا شد که با این اصول جدید متناسب بود. در نظر نویسندگان این اصول جدید مختص غرب اروپا بود تا اینکه در جریان قرن نوزدهم به مرکز و شرق اروپا هم سرایت کرد و نتیجه آن شد رشته‌ای از جنگ‌ها و انقلاب‌ها و افزایش تنش‌های گوناگون تا زمان رویارویی بزرگ جنگ جهانی اول که در جریان آن به نظر می‌رسید اروپا در آستانه ویرانی است. نویسندگان در چنین قابی می‌پرسند: پس آیا هویت اروپایی یعنی تاریخ مملو از خشم و هیاهو و رشته‌ای پایان‌ناپذیر از حوادث خونین که کینه‌ای تسکین‌ناپذیر به وجود ‌آورد و مردم اروپا همدیگر را سبعانه کشتند؟ پاسخ آنها منفی است و تأکید دارند جنگ‌ها و انقلاب‌ها هم خود گویای تجربه‌ای مشترک‌اند. در این کتاب نشان داده می‌شود که وقوع دو جنگ جهانی با منشأ اساسا اروپایی که زخمی عمیق بر پیکر اروپا برجا نهاد، باعث شد این قاره نفوذ خود را بر سرنوشت جهان از دست بدهد. نویسندگان معتقدند چنین وضعیتی این ضرورت را به وجود آورد تا سیاستمداران اروپایی ایده هویت اروپایی را که تا آن زمان تنها در میان نخبگان مطرح بود، در قالب هدفی ملموس در سطح کنش دولت‌ها در‌آوردند. در نظر آنها این هدف بر آن بود تا از همبستگی‌های به‌اثبات‌رسیده به‌عنوان اهرمی برای ایجاد جامعه‌ای استفاده کنند که هرچند محتوا، ساختارها و اهداف آن معین نشده، با این‌حال کشورهای اروپایی را با این چالش روبه‌رو می‌ساخت که با اتکا به ظرفیت‌های خود، بر تنوع، تضادها و خاطره جنگیدن‌هایشان با هم فائق آیند تا موجودیت سیاسی جدیدی بنا کنند و از ایده اروپا به اروپای برساخته‌شده گذر کنند. این اقدام در دست انجام یعنی عبور از ایده اروپا با مشکلات، شکست‌ها و عقب‌گردهای بسیاری همراه است که موضوع و محتوای کتاب حاضر را تشکیل می‌دهند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.