|

آموزش لویاتان با بهیموت

هابز را بزرگ‌ترین نظریه‌پرداز دولت در غرب می‌دانند. او از معدود متفکرانی بود که به صورت جامع مشخصا درباره نهاد دولت نظر داده است. نظریه او درباره دولت را می‌توان در دو اثر کلاسیک «لویاتان» و «بهیموت» دنبال کرد. برای فهم فلسفه سیاسی هابز و دولت هابزی ارتباط میان محتوای این دو کتاب بسیار مهم است. حسین بشیریه پس از ترجمه این دو اثر اقدام به ترجمه آثار یکی از مهم‌ترین شارحان هابز کرد که از چشم‌اندازی بسیار متفاوت نه‌تنها عمق ارتباط میان دو اثر را نشان می‌دهد بلکه لویاتان را در سایه بهیموت قابل فهم می‌سازد و اهداف اصلی و درونی هابز را در پرداختن به فلسفه سیاسی او روشن می‌کند. جفری وگان در کتاب «تربیت سیاسی در اندیشه هابز» نشان می‌دهد که کل فلسفه سیاسی هابز طرحی عملی برای تربیت سیاسی مردم به منظور پرهیز از جنگ و نزاع و دستیابی به نظم و آرامش است. این کتاب می‌کوشد اثبات کند اگرچه هابز ظاهرا هیچ مرام و مسلکی از خود به‌جا نگذاشته و پیروان یا به‌اصطلاح هوادارانی نداشته است، اندیشه‌های هابز مرام و مسلکی سیاسی دارند که از نظر پنهان مانده‌اند. ازاین‌رو، پرسش اصلی وگان در این کتاب درباره مرام و مسلک هابز یا تجویزهای سیاسی اوست. وگان در کتاب حاضر نخست نشان می‌دهد قصد هابز نه تعبیر و تفسیر جهان بلکه تغییر جهان بود و از آن نتیجه می‌گیرد نظریه هابز یک ایدئولوژی به آن معنایی است که در دیگر ایدئولوژی‌های خواهان اصلاح و تغییر دیده می‌شود. در نظر وگان، بهیموت اهداف پنهان کل فلسفه سیاسی هابز را آشکار می‌کند و نشان می‌دهد که او نه به توصیف و تحلیل بی‌طرفانه زندگی سیاسی، بلکه به تجویز راه‌حل و توصیه و اصلاح و آموزش و تربیت و تغییر مردم علاقه‌مند بود. به همین منظور اول کوشید به شناختی از طبع و وضع طبیعی مردم برسد. نویسنده در این کتاب هابز را از تصویر رایجی که از او فیلسوفی مدرسی می‌سازد جدا کرده و نشان می‌دهد که او اصلاح‌طلب و صاحب مکتب و ایدئولوژی است و طرح اصلی‌اش تغییر مردم بود. کتاب اندیشه و آثار هابز را همچون مجموعه‌ای از آموزه‌ها و درس‌های تربیت سیاسی معرفی می‌کند که هدف آنها پرهیز از جنگ و هرج‌ومرج است. مع‌الوصف، مخاطب هابز همواره نه مردم عادی بلکه نخبگان و حاکمان بوده‌اند. او مشخصا می‌خواهد گروهی از مربیان سیاسی پرورش دهد تا بتوانند مردم را تربیت کنند. این کار را به وضوح در بهیموت انجام می‌دهد. هدف او بیشتر آموزش شیوه تربیت سیاسی به مربیان سیاسی است نه آموزش فلسفه یا تاریخ به مردم. لب کلام، هدف اول هابز تربیت مربی است بعد تربیت مردم. حتی لویاتان نیز برای مردم عادی نوشته نشده است بلکه مخاطبان آن نیز گروهی کوچک از مربیان سیاسی هستند تا نظریه آن کتاب را به عقیده‌ای ساده بدل و به اذهان مردم القا کنند. نویسنده در این کتاب به خوبی نشان می‌دهد که در نظام تربیت سیاسی هابز، رموز تربیت نزد مربیان هم نباید برای عامه مردم توضیح داده شود. درواقع، اگر بتوان با مسامحه گفت مخاطب ماکیاولی شهریار است، مخاطب هابز هرگز به صورت مستقیم حاکم نبوده و او بیشتر روی به سوی مردم دارد، منتها نه خود مردم بلکه مربیانی که باید مردم را به‌نفع حاکم تربیت کنند. نویسنده به تفصیل نشان می‌دهد هسته اصلی اندیشه هابز مجموعه‌ای از آموزه‌ها و درس‌های او در تربیت سیاسی برای پرهیز از بازگشت به وضع طبیعی است. یکی از مهم‌ترین مفاهیم زیربنایی این آموزه‌ها مفهوم پایین‌آوردن توقعات در همه سطوح است. هابز آموزه تقلیل توقعات مردم از یکدیگر را که آموزه اساسی در تربیت سیاسی است در قالب آنچه او «قانون طلایی سلبی» می‌نامد توضیح می‌دهد. صورت اخلاقی این قانون همان گفته مشهور در مذاهب مختلف است: آنچه بر خود روا می‌داری به دیگران نیز روا بدار. اما به گواه تاریخ، صورت سیاسی قانون طلایی هابز ایجاد فرصت بیشتر برای بهره‌کشی و استثمار مردم بوده و هست. به‌هرحال، هابز شرط تداوم نظم و آرامش را تقلیل توقعات مردم از حاکمان می‌داند. نویسنده با دقت نشان می‌دهد آموزه اصلی در تربیت سیاسی از دیدگاه هابز القای ترس است که برای واداشتن مردم به تبعیت از حاکمان به کار می‌رود. حتی وگان نشان می‌دهد که چطور هابز می‌خواست برخی از اشکال دیگر ترس را نیز تقلیل دهد چون در نظرش ترس‌های دیگر شدت ترس اصلی از وضع طبیعی را کاهش می‌دهند و درنتیجه از اطاعت مردمان می‌کاهد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.