زیارت دستانی چنین زیبا
محمدرضا اصلانی- فیلمساز
از سالهای 40 و 50، سوزندوزی بلوچی را به تقریب میشناختم و آوازه مهتاب را و دخترانش را -شاگردانش را- که به چه ظرافتی اشرافی، نقش میدوختند بر پارچههای دستباف یزدی و نائینی و کازرونی و ما با سلیقه جمعآوری و حامی مهندس کاظمی و ابراهیمیان و زینتسرا - که نبش ویلا بود- طاقهطاقه این نازنین سوزندوزیها را میگرفتیم برای بیپروا بریدن در طراحی و دوخت لباسهای سریال سمک عیار که با الگوهای نگارگری مکتب هرات، ملک جهان خزایی طراحی میکرد و اکنون چه افسوس میخورم بر بریدن و قطعهکردن آن طاقههای درخشان که برخی فقط با نخ ابریشم طلایی بود. انگار وازرلی، خوشسلیقهتر شده بود و بامعناتر.
چه حیف آنهمه از بلوچستان گفتند و هیچ نکردند. و مهتاب و یارانش همه مهجور ماندند به بهانههای واهی، و بلوچستان بیآب و بیآبتر شد، و بیرنگتر. آن نقشهای خوش بههمبافته آرکیتایپ - کهنالگویی - به ظرافت و حوصله صبور و دقیق بلوچی دیده نشد. مهتاب فوت کرد بیصدا و هامون خشک شد بیصداتر و در تعطیلشدن این مثنوی، مثنوی بیرنگوروی ماشینی سوزندوزیهایی سردستی از پاکستان، سکه رایج شد به نام سوزندوزی بلوچ که بلوچی هم بود، اما به ماشینهای تکثیری، فراخدوختهای آشفتهنقش که شبهسوزندوزیاند. و اینهمه در خیل بدلیجات که در چند دهه اخیر - بسیار نمادین- اکنون بر سر هر کویوبرزن به راه است. باری اما، اتفاقی افتاده است. زینب، برادرزاده مهتاب، با همت جوانی که نه بلوچ بود و نه سوزندوز که همه عشقش سینما بود و ساخت مستند، شاید به همین حرفه جوینده، راه به بلوچستان برد و در همین جستوجو به دنبال اصالت و معنای طرح و رنگها، به این بانوی کوشا رسید. کارشان سخت بود. انگار این دستها دیگر از کار افتاده بودند و این حوصلهها و انگیزهها نیز. این دستها دیگر نمیدانستند ظرافت نقشها و نخهای چیده و ازدرونبافته چه مهارتی است.
میرزاغلامرضا، خوشنویس کبیر، اگر ساعتی به آمدن مشتاقان و سخنگفتن، فارغ میشد از خوشنوشتن، دست میتکاند و میگفت دست عادی شد. عادی شده بودند و بیخبر هم از آنچه ناخودآگاه قومی بلوچ بود و هنوز هم هست. هربار سجادی میآمد، کمی سوختهتر، قدمی پیشتر بود، گرچه با حکایات دراز آهنگ مشکلی که بر مشکلات افزوده میشد. از وعدههای داده و نکرده، از رقابتها و حتی خصومتهایی به هر بهانه که مسائل و رنجهای منطقه ناگزیرش میکرد، اما این دو - که من گمان نداشتم- ایستادند، نه از برای کارکردن که برای احیا و رسیدن به آنچه بود و میتوانست بود. نمایشگاه آخری که از مجموعه دستاوردها - که اکنون خود کارگاهی است- دیدم، قطعهها - البته که دیگر طاقه نبودند که طاقت حوصله آن طاقه دوختن شگرف هست - نه همه کار زینبخاتون که البته بیشترین، میرفت که کار هندسی ظریف مهتاب را - آن سنت به نفاست رسیده را - نمایش دهد. میپرسم بیاختیار کار مهتاب است. میگفت نه، کار بچههاست. زینب.
چه چیزی اما احیا شده است. فقط ظرافت نیست. و نهفقط دوخت و مهارت که البته هست، بلکه هستی معنامند نقشهاست که در یک هارمونی موسیقیوار رنگهای شدید - یادآور نظرات کاندینسکی در باب شدت. شدت رنگ احیا شده؛ احیای اصالت آنچه سنت بوده، نه به معنای سنتگرایی که معنای یافتن واقعیت اصیل رازهای یک فرهنگ و آنچه معنای واقعی طبیعت زندگی مردم است، ظرفیت زیباییشناختی قوم بلوچ.
این تلاش به رسیدن، دارد زمینه میشود برای خلاقیت واریاسیوندادن به بافت، نقش و رنگ و نیز به سوی کاربرد در زندگی روزمره، نه بهمثابه امر صنعتی و فقط مصرفی که بهمثابه حضور سلیقه جمعی در جامعه روزمره. طراحیها و دستاوردهایی که در کاربرد این دوختهها در لباس روز - در دهه 30 تا 50- با سلیقه کیوان خسروانی و مهرمنیر جهانبانی و در گرافیک با سلیقه مهندس کاظمی و در نقاشی مدرن حتی در کارهای ضیاپور و دیگران، به زندگی و هنر مدرن میآورد، نهفقط یک تزئین و خوشآمدن نوستالژیک که یک سلیقه شاخص در حیات اجتماعی بود، بهمثابه امر ملی.
اکنون دیگرباره، با کار و پشتکار این دو نفر در سرزمین مادری سوزندوزیها، این نقشهای هستیانه، این گردونههای خورشیدی بهشدت هندسیشده خورشید و آب و گیاه و زیندگان طبیعت، که مجموع خود نه وجودهای طبیعی که هیئت تاریخ و اسطورهاند، وقتی در لباسهای اکنون، کاربرد مییابد، درواقع راهرفتن حضور هستی ابدی یک ملت است در یک فرد. در اشیا و هنر زمانه نیز و این کار کمی نیست.
اکنون کارگاه دختران مهتاب در قاسمآبادبمپور، یک مرکز است. خودجوش با پراکندگی آماری حدود 200 زن و دختر. آنها فقط سوزندوزی نمیکنند - به دستمزدهایی چه کم - که آنها، با وجود ندیدنها و مشکلتراشیها در هیئت انواع عذرها، شوق و ذهن باستانی و حاضر اکنون را، عمیق و اندیشهمند را، بر مینمایند، که شداید تاریخ را، و هماکنون را، به شادی حیرتآور رنگها بدل میکنند، سرافراز و مغرور.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.