گفتوگو با آرش سركوهي بهمناسبت اجراي موزيكتئاتر «فاصله كانوني»
باید ادامه داد
شرق: «فاصله كانوني» كاري مشترك از ايران و آلمان، موزيكتئاتري است كه اين روزها در سالن تئاتر مستقل روي صحنه است. اين تئاتر با متني از آرش سركوهي، طراحي، آهنگسازي آمين فيضآبادي و كارگرداني رامين بيات و نيز بازي رضا بهبودي و كلاديا فان هسلت و اجراي موزيك گروه آنسامبل لوكس اجرا ميشود. دو راوي؛ يك قايقران در مرداب انزلي و يك راهنماي مسافر در درياي شمال از تخيلات خود ميگويند؛ از شكي كه در وجودشان رخنه كرده است. چنانچه در بروشور اثر نيز آمده، اين تئاتر متفاوت روايتي از سيزيفِ كاموست و در پي معنايي براي زندگي انسان در عصري كه ما در آن بهسر ميبريم. با آرش سركوهي، مترجم و نويسنده متن «فاصله كانوني»، از ايده اين تئاتر گفتهايم كه در نظر او بينسبت با ترجمههاي او خاصه «راهنماي كهكشانِ» داگلاس آدامز نبوده است؛ رمانهاي چندجلدي آدامز كه او سالها مشغول ترجمه آنها بوده و جلد ديگري از آن از سوي نشر چشمه در دست انتشار است.
ايده شكلگيري نمايش «فاصله كانوني» از كجا آمد؟ سه سال پيش با آمين فيضآبادي در آلمان، موزيكتئاتري با نام «روايتهاي مرداب» كار كرديم كه بيشتر آن به آلماني بود و اِلمانهايي هم از زبان فارسي داشت. اين همكاري موجب شد تصميم بگيريم موزيكتئاتر ديگري كار كنيم كه دوزبانه باشد. بعد، نشستيم و به محتوايش فكر كرديم و بهطور تصادفي با موزيكتئاترِ «روايتهاي مرداب» نسبت پيدا كرد كه روايت قايقراني بود در انزلي. ما در «فاصله كانوني» تنها فيگور قايقران را گرفتيم و از آن كار دور شديم و رفتيم به جاهاي ديگر. اگر يكي از نشانههاي «هنر» ساخت ريتم باشد، ميتوان گفت، تكرار و ساختار دايرهوار در ساخت ريتم «فاصله كانوني» نقش بسزايي دارد. مواجهه نخست ما با تئاتر، صحنهاي است با اشيايي كه در زندگي روزمره آدم با آنها سروكار دارد: يك تخت، آينه، تلويزيون، مبل، ميز، صندلي، كاسهتوالت، روشويي، ماشين لباسشويي، كمد و جالباسي، در فضايي با سردترينِ رنگها. تنها راه ارتباط به بيرون هم يك پنجره است كه شخصيتها گاه از آن به بيرون نگاه ميكنند. از همين موتيفِ تكرار آغاز كنيم كه دستكم در دوسوم ابتدايي تئاتر شخصيتها با كارهاي روزمرهشان آن را نمايش ميدهند. كمي از عقبتر شروع كنم. من هميشه مخالف بودم با فيلم، تئاتر، رمان يا هر كار هنري كه روايت ندارد و «كوه جادو»ي توماس مان را مثال ميزدم. ماجراي اين كتاب چيست؟ كسي ميرود بالاي كوه در كلبهاي مينشيند، فكر ميكند، فكرهايش را مينويسد و بعد ميافتد ميميرد. من طرفدار سنت يوسا و ماركز هستم كه در داستان كلي اتفاق ميافتد و تكامل و تطور شخصيتها را داريم. اين كار قرار بود تنها يك تئاتر نباشد و موزيكتئاتر بود، براي همين بيشتر رفتيم سراغ كانسپتهاي فرماليستي و چون من خودم فلسفه خواندهام بيشتر كانسپتي فلسفي پيدا كرد و همانطور كه ميبينيد بروشور هم با نقلقولي از «سيزيف» كامو شروع ميشود. من سعي كردم «سيزيف» را طور ديگري بيان كنم. پس ايدهها، ايدههاي من نيستند و من حتي نميخواستم از آنچه كامو ميگويد جلوتر بروم، تا جاييكه آخرهاي متن نقلقول مستقيم از آلبر كامو ميآورم. سيزيف محكوم است سنگي را كه مدام ميافتد بالا ببرد و اين، در ادبيات سمبل كار عبث و بيهوده است، اما كامو ميگويد نه، من يك تعريف جديد دارم. سيزيف ماييم؛ انسان مدرني كه محكوم به زندگي بيمعناست، برخلاف سارتر كه ميگويد ما محكوميم به آزادي؛ زندگي بيمعنايي كه فراري هم از آن نيست، مثل سيزيف كه نميتواند طغيان كند و سنگ را پايين بيندازد. البته راههاي فرار هست، مثل خودكشي كه از روزمرهات فرار كني، اما راههاي كاذب است. اصلا «افسانه سيزيف» اينطور شروع ميشود كه يك سؤال فلسفي مهم وجود دارد و آن، اين است كه خودكشي آري يا نه و بعد ميگويد نه. اينها راههاي كاذبند، خودكشي يا فرار به معناهاي متافيزيكي، به علم يا مثلا در دنياي ما يوگا و رسيدن به صلح دروني كه واقعي نيست، اما يك راه وجود دارد و آن طغيان در ادامه است. با اين خودآگاهي كه زندگي بيهوده است، ادامه ميدهيد. فقط خود زندگي است كه ارزش زندگيكردن دارد. يك كانسپت ديالكتيكي كه انتخاب آن سخت است و خود كامو هم در كتابش نميتواند آن را درست توضيح دهد، براي همين مثالهايي ميآورد، اما آنطور كه كامو ميگويد، بايد سيزيف را انسان خوشبختي تصور كنيم، چون با خنده و با تمسخر بر سرنوشتش غلبه ميكند، با ادامهدادنِ خودآگاه. همينجا گريزي بزنيم به وجه ديگر كار شما بهعنوان مترجم. تئاتر «فاصله كانوني» با انتخابهايت در ترجمه؛ «سردسته» يوسا يا «مداد نجارِ» مانوئل ريباس متفاوت بهنظر ميرسد. از تفكر كامو ميگويي، اين پرسش فلسفي كه انسان مدرن در نسبت با پوچي و عبثيت زندگي چه انتخاب درستي دارد. خب، اين تم آثار ديگري هم هست، از داستايفسكي تا كافكا و بكت و مشخصا اين دو نويسنده اخير با مفهوم پوچي سخت درگير بودهاند. دايرههايي كه در صحنه تئاتر هست، تأكيد بر مه ساحل كه همهجا هست، از درياي وادن تا مرداب بندر انزلي كه واقعيت را مخدوش يا بهتعبيري تحريف ميكند و همه اين المانها ما را بهياد آثار ديگري جز كامو هم مياندازد. به اين دليل و اينكه ادبيات و فلسفه دغدغه اصلي كار شما بوده، بد نيست از تفاوت تم پوچي در اين آثار بگوييم. اين پرسش را از اين منظر ميپرسم كه ادامهدادن شايد ايده اصلي بكت است و آن حد از اضطراب و تلخي و وهم كه در فضاي صحنه و بازي رضا بهبودي (راهنماي تور) هست، چندان سيزيف خوشبخت را تداعي نميكند. در «راهنماي كهكشان» داگلاس آدامز كه جلدهايي از آن را ترجمه كردم و جلد بعدياش هم زير چاپ است، فيگوري هست، رباتي به نام «ماروين» كه يك پايش در نيزاري گير كرده و در يك شعاع كوچكي دور خودش ميچرخد. بعد، موجود ديگري ميآيد كه سنبلِ آدمي است با زندگي پوچ و بيهدف، ميپرسد چه كار ميكني؟ ماروين ميگويد دور خودم ميچرخم، ميپرسد براي چي؟ ميگويد براي اينكه ثابت شود. بحث اين دو يك بحث جدي فلسفي است كه به نظرم تصادفي نيست، معلوم است كه آدامز به سيزيفِ كامو فكر كرده. طغيانِ كامو با ديگران فرق دارد. كامو نگاهي شاعرانه و حتي حماسي است. اگر سارتر آرمانگرايي روشن دارد، كامو هم هنوز آرمانگراست؛ اما در يك سطحِ بالاتر. در «انسان طاغي» بيشتر توضيح ميدهد كه اين ايستادن، بهايي مادي دارد. كامو به نظرم نويسندهتر از آن است كه بتوان به آن ميخ زد و آن را در جايي ثابت كرد. آرمانگرايي و حماسيبودن و در عينحال شاعرانگي كامو را نميتوان تفكيك كرد. كارِ فلسفي كامو قوي نيست؛ اما نويسندهاي است كه استعارههاي فلسفي دارد. من تا پيش از اين خودم را بيشتر سارتري ميدانستم؛ اما در كار خلاق نميداني چه از كار درميآيد، كامويي شد! كامو ميخواهد با تمسخر بر بيهودگي زندگي غلبه كند، شخصيتهاي «فاصله كانوني» با آن آوا، با هنر غلبه ميكنند كه ارجاعي است به اين ايده كامو كه با ادامهدادن ميتوان بر بيهودگي غلبه كرد. من تعبير شاعرانهتري را پيش ميكشم كه با ترانه، با هنر ميتوان ادامه داد؛ اما بكت سطحِ حماسي كامو را ندارد. كاملا پوچ است. آدامز را هم براي همين انتخاب كردم. در «راهنماي كهكشان» دادههاي جهان را به كامپيوتر دادند تا معنايي براي زندگي بيرون بدهد، ميگويد 42. خب، از نظر آدامز معني زندگي 42 است؛ يعني پوچ؛ اما شخصيتي كه دلِ آدامز با اوست، آرتور است. شخصيتي كه نميتواند اين را قبول كند و دنبال چيزي ميگردد، نميتواند ابزورد شود يا وا بدهد. رسيده به جهانِ پستمدرن اما تراژدي يا وجه حماسي اينجاست كه نميتواند سرنوشتش را قبول كند. كامو هنوز در آن فلسفه اگزيستانسياليستي با جديت ادامه ميدهد، هنوز آرمان دارد؛ اما با شَك و اين مرزي باريك است. بههميندليل براي ما خيلي مهم بود كه در تئاتر، روزنهاي نباشد. اينطور نباشد كه هر روز يك كار عبث كنيم؛ اما آخر تئاتر يك كار معنادار كنيم. اتفاقي كه در طولِ كار مدام به سمت آن ميرفتيم؛ اما من مقاومت ميكردم كه نَه، تا آخر بايد همينطور باشد. اين تئاتر بناست آدم را اذيت كند. به موسيقي كار هم دقت كنيد. از ابتدا اضطراب ميدهد و اين بايد تا تَه بماند. در كنارش صداي سومي هست كه درباره ملودي است و ملودياي كه ايراني است و آن نجاتِ اثر است. نجاتي كه بناست كمك كند تا ادامه بدهي. درعينحال همه مسائل به اين هم برميگردد كه اين موزيكتئاتر است و موسيقي همانقدر مهم است كه متن. پس متن ديگر نميتواند داستان تعريف كند، بايد ابستركت باشد. اين منطق تا دوسومِ كار ادامه دارد و مخاطب با صداي ضبطشده دو بازيگر ايراني و آلماني در قالبِ جريان سيال ذهن مواجه است و ترجمه آنها روي ديوار؛ اما در دوسومِ پاياني يك سكوتِ ممتد و بعد بازيگر ايراني روي صحنه شروع ميكند به حرفزدن. اين يك تخطي از قراري است كه با مخاطب گذاشته شده. صداي سومي هم هست كه اول و آخر و چندباري هم در ميان تئاتر به گوش ميرسد و از يك ترانه ميگويد كه به قول شما نجات است. با چه ايدهاي اين تخطي شكل گرفت و تمِ تكرار تغيير كرد؟ البته موفقيت كار در اين است كه منطق اصلي مراعات ميشود؛ يعني هيچ مفري باز نميشود. اين هم دليل دارد. اينكه آدم به دركِ پوچي ميرسد، اينطور نيست كه در كتاب بخواند و بفهمد كه زندگي پوچ است، اين يك تجربه است. اين تجربه از چيزهايي ميآيد. اين آدمها ميخواهند راههاي منطقي پيدا كنند كه بفهمند كي واقعي است. يكجا كلاديا (بازيگر آلماني) فكر ميكند اگر من واقعي هستم، منطقي است كه به قايقرانِ بندر انزلي فكر كنم، چرا به غول و پري فكر نكنم! يا رضا بهبودي (راهنماي تور درياي وادن) فكر ميكند برود بندر انزلي شايد قايقران را پيدا كند؛ كه البته نميرود. اول آدم اين پوچي را قبول نميكند. اين تخطيها همين قبولنكردن است، آدم اميدوار ميشود؛ اما باز ميبيند در دايره عبث گرفتار شده و منطق راه به جايي نميبرد. اين يك حالت ديالكتيكي است. اينطور نيست كه روزنهاي جايي باز شود كه مِه برود كنار؛ اما نجات در سطح ديگر است. در معنايي ديالكتيكي كه كامو سعي ميكند با اسطوره، با ارجاع به داستايفسكي آن را حل كند. ما هم سعي كرديم با اين تجربه اين را نشان دهيم. البته ساده بگويم بعضي از اين اتفاقات در صحنه هم مربوط به ميزانسن است. ميخواهي سخت بگيري به مخاطبت كه ساعتي بنشيند و حركت تكراري ببيند؛ اما يكموقع بايد به ميزانسن تن داد. تجربه موزيكتئاترِ «فاصله كانوني» در جريان غالب تئاتر ما تجربه تازهاي است. از اين منظر كه موسيقي كاركردهاي متعارفي دارد: تئاتر موزيكال داريم كه در آن ديالوگها بهصورت آواز ادا ميشوند يا موسيقي بناست فضاي خالي را پر كند و طبعا نسبتهايي هم با منطق روايي تئاتر دارد يا درنهايت در فضاسازي بهكمك تئاتر ميآيد و بهنوعي مكملِ روايت است؛ اما در اينجا، موسيقي فراتر از اين كاركردها، يك شخصيت است و حتي بيشتر ميتوان گفت در متن، موسيقي و ترانه راه نجاتِ فرد در برابر تقدير است. بحثِ موزيكتئاتر دقيقا همين است. تعريفش سخت است. اولا يك كانسپتِ آلماني و ژانري شناختهشده است. همينطور كه گفتي تئاتر موزيكال نيست، موسيقي متن هم نيست. در آلمان رايجتر اين است كه موسيقي در تئاتر نقش اصلي را دارد. يعني مينويسند كنسرتاينتاليشن (concert instalaione)؛ يعني كنسرتي كه ميزانسن هم دارد و اگر متني هست، خيلي ابستركت و سنبليك است. نوازندههاي ما هم كه در يك آنسامبل جدي كار ميكنند، ابتدا مسئله داشتند. چون عادت ندارند كه در يك موزيكتئاتر متن اينحد قوي باشد. موسيقي هموزنِ متن است اما موسيقي كه نميتواند داستان تعريف كند. ابستركترين نوعِ هنر است. پس اگر بناست چيزي تعريف كند، كانسپت است. ما هم متني داريم كه داستاني نيست، كاملا ابستركت هم نيست و اين براي ما تجربهاي سخت بود. ميخواستيم سه شخصيت بسازيم: موسيقي، متن و پرفورمنس. هركدام مستقل، كار خودشان را بكنند تا آخرسر به سنتزي برسند. ايده ما اين بود كه طول كشيد تا خودمان به اين برسيم. همانطور كه از عنوانِ «فاصله كانوني» برميآيد، ما با دورونزديك شدن تصاوير سروكار داريم. با آينههاي تودرتو كه هريك تصوير را تحريف ميكنند. اين تحريفها در همهجاي كار هست؛ در متن، در موسيقي يا بهقول خودت در هر سه مؤلفه اين كانسپت... . ما سعي كرديم اين تحريفها همهجا باشند. متن ميگويد آينههاي روبهرويي هستند كه با هر انعكاس تصوير را تحريف ميكنند. در موزيك هم تحريفهايي هست. صداي سوم هم كه درواقع سنتز صداي دو شخصيت قايقران و راهنماي تور است، ميگويد آوايي هست كه من ميشنوم، نميشناسمش ولي ميشناسمش. شايد او كه مرا تخيل كرده، اين را در ذهن من كاشته و اگر خيالي است، چطور من تمام آن را نميشناسم. پس آهنگها هم گم شدهاند، تحريف شدهاند از نسخه اوليهشان. يا رضا بهبودي كه نقش آلماني را بازي ميكند و كلاديا نقشِ قايقران انزلي را؛ يعني يك بازيگر آلماني داريم كه نقش يك ايراني را بازي ميكند، اما به زبان آلماني و يك آدم آلماني را تصور ميكند و برعكس. اينجا مسئله ترجمه است. با هر انعكاس چيزي تغيير ميكند. من اين متن را هم به آلماني نوشتم و هم به فارسي. يعني جاهايي را به فارسي نوشتم و ترجمه كردم و برعكس. اين هم تحريف ديگري است. اين تا بينهايترفتن و با هربار تحريفشدن، كانسپتي است كه سعي كرديم در همهجا باشد. كمي از اجرا فاصله بگيريم و برسيم به زمينه شكلگيري كار. بااينكه فلسفه خواندهاي تم فلسفي كار بهاصطلاح رو نيست؛ يعني روايت سياسي و اجتماعي ندارد و رئاليستي هم نيست. ايده فلسفي درآميخته با خودِ كار است. همهچيز با يك پرسش آغاز ميشود، اينكه كدام شخصيت خيال است و كدام واقعي. ميخواهم بپرسم چرا شخصيتهايت هيچ ارتباطي با جهانِ پيرامون ندارند. هيچ كنشي ندارند. هيچ ديالوگي برقرار نميشود، ديالوگ بهمعناي مواجهه با ديگري و اگر هست ديالوگها و داستانهاي تكراري توريستهايي است كه راهنماي تور را كلافه كرده و سعي ميكند با سردي آنها را به سكوت وادارد. كار با اجتماع سروكار ندارد. يك پرسش فردي و هستيشناسانه را پيش ميكشد و حتي فراتر از اين، در متن هست كه همهجا را مِه گرفته، از درياي وادن تا بندرانزلي. اينهماني دو مكانِ كاملا متفاوت بهلحاظ تجربه تاريخي و اجتماعي، كار را از هر سويه اجتماعي دور ميكند. بهعنوان فردي ايراني-آلماني فكر نميكني خودِ اين تلقي هم نوعي تحريف باشد؟ خودِ من هم در اين يكي، دو سالي كه با تئاتر درگير بودم، به اين ماجرا فكر كردم اما نه با اين رويكرد. بالاخره من نميتوانم جلوي اين را بگيرم كه در فرهنگ غربي بزرگ شدم كه پستمدرنيسم همه جهان را گرفته. آنجا دموكراسي دارد، وضعش خوب است. زندگي روزمره معنا دارد. يادداشتهاي كامو را بخوانيد، صبح بلند ميشده، سوار ترموا ميشده ميرفته سر كار و عصر تمام ميشده و برميگشته خانه. بيشتر يادداشتهايش را هم در همان تراموا نوشته. اما ما در اينجا چنين تجربهاي را نداريم. ما به آن «دنياي پيچيده مدرنِ» وبر تعلق نداريم. هنوز به اينجا نرسيدهايم. آدامز در «راهنماي كهكشان» ميگويد هر تمدني در جهان سه مرحله را طي ميكند كه با اين سؤالات شناخته ميشوند: چي، چرا، از كجا. مرحله اول مرحله بقاست، چي بخورم تا امشب از گرسنگي نَميرم. مرحله دوم بحثِ فلسفه است، معناي زندگي كه تا اواسطِ قرن بيستم است. مرحله بعد از دورانِ پستمدرن اين است كه بهترين غذا را كجا ميشود خورد. ديگر همه اين راهها را رفتهايم و راه به جايي نبرد. اما خوبي رمان اين است كه اين را زندگي نميكند. شخصيتي هست كه در دوران سوم است، در دورانِ آخرالزماني اما دغدغه فلسفي دارد و با اين تضاد زندگي ميكند، كه من در مقالهاي با عنوانِ «رفتار معقول در دنياي نامعقول»، در دنياي بيمعنا دنبالِ معنا ميگردد. فكر ميكنم اين تضادي است كه در خيليها هست در من هم هست. مرز باريك همين است. همان كه كامو ميگويد با خودآگاهي از اين واقعيت اما بايد ادامه داد. نبايد خيلي جدي گرفت، براي همين رفتم سراغِ داگلاس آدامز. اما آنطرف هم هست، براي همين رفتم سراغ «مداد نجار» كه درباره جنگ داخلي اسپانياست؛ تهِ آرمانگرايي قرن بيستم. آخرين جايي در تاريخ اروپا كه دقيقا ميدانستي خوبها آنطرفاند و بدها اينطرف. بعدش ديگر اينطور نيست. بااينحال شايد من كمي بيشتر آنطرفم كه جدي نميگيرم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.