دنیای شگفتانگیز ژنها
پوریا ناظمی
سیذارتا مُخرجی، نویسنده هندیتبار آمریکایی و دانشیار دانشکده پزشکی دانشگاه کلمبیا، سال ۲۰۱۱ با انتشار کتاب فوقالعاده جذاب و تأثیرگذار خود به نام «امپراتور بیماریها: سرطان» به نامی آشنا برای عموم مردم تبدیل شد. کتابی که برای او جایزه پولیتزر را به ارمغان آورد، یکی از بهترین کتابهایی بود که در زمینه یکی از بزرگترین چالشهای انسان در زمینه سلامت نوشته شده است. او در این کتاب با مهارت خاصی به روایتی دوگانه پرداخت و داستان شخصی و خانوادگی خود را با تاریخ علم و دستاوردهای علمی در بررسی این بیماری گره زد و اثری خواندنی و آگاهیبخش را خلق کرد. سال ۲۰۱۶ او کتاب دیگری را با موضوعی فوقالعاده مهم منتشر کرد و بار دیگر توجه مخاطبان عام و جامعه علمی را به خود جلب کرد. کتاب «تاریخچه خودمانی ژن» به داستان یکی از مهمترین و درعینحال مرموزترین ساختارهای طبیعت میپردازد. از چند هزار سال پیش و بسیار قبل از آنکه انسان کوچکترین ایدهای از ماهیت علمی زیستشناسی بدن داشته باشد، سؤال مهمی ذهن فلاسفه و پزشکان باستان را به خود مشغول کرده بود؛ چرا کودکان برخی ویژگیهای والدین خود را به ارث میبرند و چه چیزی ما را به آن چیزی تبدیل میکند که هستیم. از فیثاغورث گرفته تا ارسطو دیدگاههای متفاوتی را درباره این موضوع و آنچه علت وراثت و ویژگیهای زیستی میدانستند، بیان کردند؛ اما انسان باید مدت طولانی منتظر میماند تا توانایی علمی او به جایی برسد که بتواند به طور دقیقتری به بررسی این موضوع بپردازد. در سال ۱۸۵۹ چارلز داروین کتاب «منشأ انواع» خود را منتشر کرد. او در این کتاب نظریه تکامل براساس انتخاب طبیعی را مطرح کرد، اما در همان زمان آگاه بود که کل نظریهاش بر بنیادی استوار است که خود او قادر به درک و مشاهده آن نبود. ما امروز میدانیم که آن زیربنا را ژنها تشکیل میدهند. در سال 1883 زیستشناسی آلمانی به نام آگوست وایزمن، در تلاش برای بررسی نحوه انتقال ویژگیهای زیستی به نسل بعد آزمایش ویژهای را تدارک دید. او دمهای موشهای آزمایشگاهی را برید تا ببیند آیا موشهای بدون دم، فرزندان بدون دم به دنیا میآورند یا نه. او این آزمایش را تا پنج نسل این موشها ادامه داد و دم بیش از ۹۰۰ موش را در این مدت برید. تلاشهای او برای تولد موش بدون دم از طریق قطع عضو همه اجداد موشها تا پنج نسل قبل بینتیجه ماند. سال ۱۸۶۶ بود که راهبی مسیحی به نام جورج مندل، نخستین ایدهها درباره نقش ژنها را مطرح کرد. آزمایشهای معروف او با دانههای لوبیا، نخستین نور را بر تاریکخانه دنیای شگفتانگیز ژنها انداخت و دانش تازه و جوان ژنتیک را آغاز کرد؛ علمی که قدمت آن به اندکی بیش از یک قرن میرسد. در دهههای بعد درک ما از این بازیگران مهم و پشت پرده زیستشناسی بهطور قابل توجیهی توسعه یافت. ما نهتنها به درک نقش ژنها نائل شدیم که موفق شدهایم تا نقشه ژنتیکی موجودات مختلف از جمله انسان را تهیه کنیم و از آن هم گامی جلوتر بگذاریم و به شکل عمدی و آگاهانه دست به تغییرات ژنتیکی بزنیم. دنیای ژنتیک پنجرهای تازه به سوی دنیای وسیع و چشماندازی ژرف باز کرده است. با وجود این، مانند هر علم دیگری ژنتیک داستان پرکشش و درعینحال پرمناقشهای دارد. در همین سالهای اخیر نهتنها بحثهای زیادی درباره چشمانداز آینده، سودها و محدوده مجاز کار روی ژنها مطرح شده که حتی کار به بازار تجارت رسیده است و مناقشه عظیمی درباره محصولات غذاییای که با دستکاری ژنتیک تولید میشوند را به وجود آورده است و صنعت تازهای به نام محصولات طبیعی یا ارگانیک را به وجود آورده و وارد مباحث اقتصادی و سیاسی نیز شده است. مناقشهها نهتنها بین جامعه علمی و دنیای سیاست و بازار وجود دارد که درون جامعه علمی نیز مناقشهها و چالشهای جدیای در چشمانداز این رشته قرار گرفته است. همچنین مانند هر دستاورد علمی دیگری کاربردها و استفادههای متعدد و گاه متضادی دارد که منجر به ایجاد بحثهای جدی در زمینه اخلاق نیز شده است. اینجاست که سیذارتا مُخرجی، هنر داستانگویی خود را بار دیگر به کار گرفته و نشان داده موفقیت کتاب قبلی او تصادفی نبوده است. سیذارتا مخرجی بار دیگر روایتی چندگانه را پیش چشمان خواننده میگذارد؛ از داستان شخصی تا روایت قهرمانهای دنیای ژنتیک. او در این داستان جذاب، اما چشمانداز خود را از دست نمیدهد و درحالیکه سعی در روایت دیدگاههای مختلف دارد، در دام جانبداری از دیدگاههایی که هنوز اجماع علمی درباره آنها وجود دارد، نمیافتد. این کتاب نهتنها برای هرکسی که به دنیای ژنتیک علاقهمند است، جذاب و خواندنی خواهد بود که برای نویسندگان علمی و از جمله متخصصانی که قصد دارند برای مخاطب عام محتوا تولید کنند، ارزشمند و منبعی به شمار میرود که میتوان از روش آن درس گرفت.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.