زندگی در کنار گسلها
محمد آریامنش.دانشیار زمینشناسی دانشگاه پیام نور، تهران
بزرگسرزمین ایران از نگاه زمینشناسی یکی از پویاترین خشکیهای جهان است که اندوختههای خدادادی بسیاری در آن گسترده شده است. بیگمان پویایی این سرزمین پهناور افزون بر اندوختههای زیرزمینی مانند کانیهای ارزشمند و گوهرهای بهراستی پربها، پدیدههای ناگواری همچون بوملرزه یا زمینلرزه را نیز دربر داشته است. طبس از نمونه سرزمینهایی است که هر دو پدیده را در خود جای داده است. کانسنگهای ارزشمند و کهن و در کنار آن گسلها و شکستگیهای کمیاب و بیمانند که هر کدام بهاندازه خود در زندگی مردم درخور نگرش بودهاند. در درازای زمانهای گوناگون نیز فرمانروایان بیشتر به پیجویی کانسنگها پرداختهاند و کمتر کسی دوستدار پژوهش درباره ناگواریهای ناشی از گسلهای پراکنده این مرزوبوم بوده است. به همین روی، ساختوساز خانههای شهر و روستا به دور از اینگونه بررسیها گسترش یافتهاند. ولی باید میآموختیم که زندگی با گسلها و در کنار گسلها باید بر پایه شیوههای دانشمحور ساماندهی شوند وگرنه گوارایی ارزش آن همه هدیههای خدادادی به کاممان تلخ خواهد شد. هرچند پویایی در نهاد سرشتین و بهنجار گسلهاست، ولی چنانچه به رفتار این پدیده بهنجار پی برده نشود، همین پدیدهها میتوانند زندگی هزاران نفر را بیهنجار و آشفته کنند. نادیدهگرفتن جایگاه دانش در گسترش شهر و روستا و چگونگی ساختوسازها و پراکنش سازههای گوناگون بر پایه گمان و خوشبینی نادرست بر آرامش این کهنهسرزمین و نادیدهگرفتن دانش روز جهان، فرجام تلخی را در پی داشت و شامگاه اندوهباری را در 25 شهریور سال 1357 در سرزمین خوبان بر جای گذاشت؛ شامگاهی که بوی مرگ طبس را به چهار سوی جهان برد و پس از گذشت 40 سال هنوز پیکرهای ناپدید بسیاری در شمار جانباختگان بوملرزه طبس هست. کم نیستند شیرخواران و مادران و پدران و فرزندانی که هنوز در زیر آوار خاک ناپدیدند و دستمان از آنان دور است، ولی همواره در اندیشه آنها ماندهایم. شمار راستین جانباختگان این رویداد هیچگاه بهدرستی گزارش نشد. آنچه گذشت به زمان سپرده شده، ولی خوب است که این رویدادها برای برنامهریزان و مردم و شهرسازان و خانهسازان و فرنشیان به اندازهای پندآموز باشد که گواه رخدادهای دوباره، سهباره و دههاباره نباشیم. نمیخواهم سخن از نکوهش کارهای انجامشده کنم چراکه نهاد هر برنامه شهرگستری در سالهای نهچندان دور، بیگمان بر اندیشه کمک به مردم کمدرآمد استوار بوده و درخور سپاسگزاری است، ولی شوربختانه دستاندرکاران برنامه، گاهی راه بیراهه را پیمایش میکنند که گزند و آسیبهای بیشماری را در پی خواهد داشت. هنگامی که به چهار سوی طبس نگاهی کنیم، خواهیم دید که شوربختانه گسترش شهر بهویژه برنامهای که با نام مهر پیوند خورده، چه اندازه در راستای همان گسیختگیهای زمینلرزه سال 57 بوده و این نگرانی وجود دارد که چنانچه انرژی نهفته این گسلها و شکستگیهای ژرف، دوباره آزاد شود، چه میزان از خانههایی که در سالهای گذشته روی پهنه همان گسلش ساخته شدهاند، آرامگاه شیرخوارگان و پیران و جوانان طبسی خواهد شد که بهراستی نمیتوان زندگی مردمی را که به کارکرد ما دل بستهاند به دستهای سرنوشت سپرد چراکه به گفته سراینده گرامی: فرشتهای که وکیل است بر خزاین باد/ چه غم خورد که بمیرد چراغ پیرزنی! مگر نمونه آن را در بوملرزههای سال گذشته در شهرهای شمال غرب کشور را گواه نبودیم؟ و نگرانکنندهتر از آن این است که بزرگترین کانون درمانی شهر نیز روی همین پهنه نزدیک به گسلش ساخته شده است، آیا جانمایی دیگری، شدنی نبود؟ آیا میدانید که یکی از شوندهای برجامانی بیمارستان شیبانی طبس در زمینلرزه 57، دوری آن از پهنه گسلش بوده، اگرچه آن سازه، از نگاه نمودارسازی و بهکارگیری ساختمایههای درست نیز درخور نکوداشت است. بهراستی ماندگاری همان بیمارستان چه اندازه در درمان آسیبدیدگان زمینلرزه سال 57 سودمند بود و چنانچه در یک شهر، کانون درمانی شهر در زمینلرزه، ویران شود، چه رویداد وحشتناکی را گواه خواهیم بود! امیدوارم شورای گرامی شهر طبس در نگارههای گسترش شهری، بازنگری کرده و با درنظرگرفتن کانون رویدادهایی همچون زمینلرزه و زمیننشست و راستای گسلش، آیندهپژوهی باورپذیر و استوانی را برای مردم گرامی طبس به ارمغان آورند. هر آینه، با همکاری خوب پایگاههای مردمنهاد، انجمن شهر و دستاندرکاران گرامی، آرامش یکایک باشندگان ارجمند میهن خوبمان را گواه خواهیم بود و آنگاه در برابر رویداد بوملرزهها نیز همواره استوار خواهیم ماند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.