|

ريسك وقوع زمين‌لرزه در بوشهر

شبیر اشكپور مطلق.مدیرگروه ژئوفیزیک و رئیس‌گروه نظارت و ارزیابی دانشگاه خليج‌فارس

فلات ایران و به طور ویژه کشور ایران، با توجه به شرایط خاص زمین‌ساختی ناشی از هم‌گرایی صفحات عربی در جنوب-جنوب غرب و اوراسیا در شمال، از دیرباز با رویداد طبیعی زمین‌لرزه بعضا ویرانگر مواجه بوده و خواهد بود. این پدیده طبیعی که شوربختانه به علت عدم مواجهه صحیح مدیریتی به عنوان بلای طبیعی از آن یاد می‌شود، تقریبا تمامی پهنه ایران را تحت تأثیر قرار می‌دهد. کمتر از نیمی از تمرکز انرژی ناشی از هم‌گرایی ورقه‌های عربی و اوراسیا، در بخش شمال غرب تا جنوب غرب و جنوب ایران، موجب چین‌خوردگی و گسلش زاگرس با امتداد شمال‌ غرب-جنوب‌ شرق با طول حدود هزارو 700 کیلومتر و پهنای 250 تا 300 کیلومتر شده است. ساختار چین‌خورده زاگرس از کردستان شروع می‌شود و تا تنگه هرمز ادامه می‌یابد. چین‌خوردگی زاگرس در ادبیات زلزله‌شناسی به عنوان یک شاخه از کمربند لرزه‌خیز آلپ-هیمالیا شناخته می‌شود. این عارضه طبیعی به علت وجود تنوع ساختاری مورد توجه دانشمندان زلزله‌شناسی دنیاست. یکی از نظریاتی که امروزه مطرح است، آزادسازی انرژی لرزه‌ای در ایران بعد از یک وقفه طولانی است (پروفسور زارع از پژوهشگاه بین‌المللی زلزله‌شناسی و مهندسی زلزله) و به همین علت در چند سال اخیر شاهد تراکم زمانی زمین‌لرزه‌ها به‌ویژه در پهنه زاگرس هستیم که زلزله ویرانگر کرمانشاه و زلزله‌های متعاقب آن به همین موضوع نسبت داده می‌شود. قریب به 10 استان از استان‌های کشور تحت‌ تأثیر فعالیت‌های زمین‌ساختی زاگرس قرار دارند. داده‌های لرزه‌ای حکایت از مهاجرت تنش‌های مسبب زمین‌لرزه به سوی مرزهای جنوبی زاگرس دارند و چنانچه این برآورد درست باشد، وقوع زمین‌لرزه‌های بیشتر در استان‌های واقع در جبهه غربی زاگرس را می‌توان انتظار داشت. یکی از استان‌هایی که در چند سال اخیر شاهد وقوع زمین‌لرزه‌های پیاپی بوده، استان بوشهر است. زلزله سال 1008 میلادی که بندر تاریخی سیراف را ویران کرد و از رونق انداخت، در این استان روی داد. زلزله بیستم فروردین 1392 کاکی با بزرگای 6.3 ، با 37 قربانی، هزارو 170 مجروح و ویرانی قریب به 80 درصد منازل مسکونی از شهر شٌنبه واقع در جنوب‌شرقی شهرستان دشتی روی داد و 2195 میلیارد ریال به تأسیسات زیربنایی خسارت وارد كرد. این زمین‌لرزه با سه پس‌لرزه با بزرگی بالای پنج و 26 پس‌لرزه با بزرگای بالای چهار همراه شد و در فاصله کمتر از سه ماه از وقوع زمین‌لرزه اصلی، بیش از 500 پس‌لرزه ثبت شد. به فاصله کمتر از 9 ماه از زمین‌لرزه کاکی، زمین‌لرزه آذرماه برازجان با بزرگی 5.7 در استان به وقوع پیوست. در فروردین‌ماه 97 زلزله‌ای با بزرگای 5.9 در فاصله زمانی پنج سال پس از زلزله کاکی و به فاصله کم از محل وقوع آن، به وقوع پیوست. این زلزله‌ها و تعداد قابل توجهی از زلزله‌های با بزرگای چهار تا پنج، به‌ویژه در جنوب استان، همه شواهدی بر افزایش آهنگ فعالیت لرزه‌خیزی این منطقه بعد از یک دوره چند ده ساله هستند. گسل‌های مسبب زمین‌لرزه در استان بوشهر که فعال هستند، مشتمل‌اند بر: ادامه گسل پی‌سنگی کازرون با طول حدود 180 کیلومتر که تحت عنوان گسل برازجان شناخته می‌شود و تقریبا در سراسر استان گسترده است و عمده شهرهای بزرگ و کوچک استان در مجاور این سامانه گسلی بنا نهاده شده‌اند، پاره‌های گسلی MFF که از شمال تا جنوب استان به موازات ساحل خلیج فارس گسترده شده و مناطق ساحلی را تحت‌ تأثیر قرار می‌دهد. همچنین، هم‌جواری استان بوشهر با سامانه‌های فعال گسلی استان فارس به‌ویژه زاگرس مرکزی، خطرپذیری لرزه‌ای استان در مناطق صنعتی و مگاپروژه عسلویه را بالا می‌برد. وجود صنایع بالادستی و پايین‌دستی نفت و گاز در حال توسعه، نیروگاه اتمی و توسعه آن، خطوط انتقال نیرو و انرژی، و توزیع جمعیت در حریم گسل‌های فعال در استان بوشهر، وجود پتانسیل بالای ریسک مخاطرات لرزه‌ای و عواقب جبران‌ناپذیر مادی و معنوی آن را نمایان می‌کند. وقوع زمین‌لرزه‌های سال‌های اخیر زنگ خطری است برای مدیران برای اندیشیدن تدابیر لازم برای اجرای پروژه‌هایی به منظور بازتعریف توسعه پایدار بر مبنای محاسبه ریسک وقوع زمین‌لرزه و تاب‌آوری وضعیت موجود استان. زلزله نظیر آتشفشان، سیل، توفان، سونامی و... از پدیده‌های طبیعی و هویتی کره زمین است و تفکر کنترل آنها در شرایط کنونی دور از انتظار است. آنچه باید انجام داد ایجاد شرایط سازگاری با این رویدادهاست که در فرایند مدیریت کاهش ریسک باید مورد توجه قرار گیرد. در تعریف مدیریت کاهش ریسک هر پدیده مخربی، باید به دنبال پاسخ این سؤال بود: چه کاری، در چه زمانی و چگونه باید انجام داد تا جامعه با کمترین آسیب ممکن مواجه شود؟ بخشی از این سؤال باید توسط دانشمندان پاسخ داده شود و بخش اجرائی آن به همسویی مدیران و اعتماد به روش‌های مبتنی بر علم و فناوری مربوط می‌شود. شناسایی و تعریف نقش و مسئولیت سازمان‌ها و نهادهای درگیر به صورت یک شبکه مکانی و زمانی، تدوین یک پروتکل روزآمد با قابلیت اجرائی و الزام‌آور، از مقدمات مقابله یا سازگاری با هر رویداد مخرب محسوب می‌شود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.