ماشين عزب نوشتن
شيما بهرهمند
«در جنگل درختاني هست كه با تنههاي گوناگون. از تنومندترينِ آنها تيرهاي كشتي ميبُرند؛ از آندسته كه استحكام كمتري دارند و باوجودِ اين هنوز باارزشاند درِ صندوق و بدنه تابوت ميسازند، از آنهايي كه بسيار نازكترند بهعنوانِ تركه استفاده ميكنند؛ اما كجومعوجها بهدردِ هيچچيز نميخورند - از مصائب مفيدبودن در امان ميمانند». در كافكا به روايتِ بنيامين1 اين تمثيل آمده است در وصفِ آثار كافكا. مطالبي كه كافكا نوشته است اينجا، در حكم همان جنگل است كه هر يك از نوشتهها در آن به كاري ميآيد. تصاويرِ بديعي هست، تعابير و صحنههايي درخشان، اما بهتعبيرِ برشت باقي آن حرف است و حرف، كه بايد كنار گذاشته شود. حرف مفت است چون به عمق نقب ميزند و با عمق نميشود به جايي رسيد. عمق بُعدي است براي خود، جايي كه چيزي ديده نميشود. بنيامين در يكي از يادداشتهايش مينويسد سه هفته است كه مقالهام درباره كافكا را به ب. دادهام. خوانده اما جوابِ سربالا داده است. برشت با عمق كار ندارد، اما بنيامين پافشاري ميكند كه كار و روش من نقبزدن به اعماق است و رساندن خود به قطبِ مخالف. ميگويد ميدانم آنجا كلي آتوآشغال ريخته است كه بيشتر بهدردِ توبره رمالها ميخورد اما بايد با دقتِ بيشتري این آثار را بازخواند. بعدها، آدورنو با اشارات بِجا به يادداشتهاي پراكنده و اتودهاي مقاله بنيامين درباره كافكا2، ايدههاي او را پيش ميبَرد. كافكا در تقابل با برشت ازقضا با آن وجهِ تعابير و نوشتههاي كجومعوجي سروكار دارد كه هيچ مفيد نيستند و از مصائبِ مفيدبودن در اماناند. بهزعمِ آدورنو، هنرِ كافكا از تفالههاي جهان، خاكروبه واقعيت، مايه ميگيرد؛ ژستهاي جاودانشده و لحظاتِ منجمدْ همسنخِ تكاني كه انسان با ديدن عكسهاي قديمي ميخورَد؛ عكسهاي تار و محو، مانند عكسي كه زنِ مهمانخانهچي در رمان «قصر» آن را نگه داشته است بهعنوانِ يادگار تماس خود با ساختار قدرت. كافكا با «تهنشينشدهها»ست كه جهانِ خود را ميسازد و پيشگويي ميكند. ساختارهاي سياسي و فكري صلب كه بنا دارند همهچيز را يكدست كنند، كوچكترين انحراف را تهديدِ تماميت خود ميشمارند. پس در هر ساختاري چيزي تهنشين ميشود كه از دست در رفته است و كافكا با همين تهنشينشدهها كار ميكند: «با دقيقشدن در زبالههاي دوران ليبراليسم كه دست انحصارطلبي اقتصادي را ميخواند، همان انحصارطلبي كه بساط ليبراليسم را برميچيند». اميدي كه كافكا از آن دَم ميزند يا نااميدي كه در تفكر مرسوم، كافكا به آن دچار است، در همين تلقي ريشه دارد. كافكا از اميدي حرف ميزند كه هست، اميدي بيپايان، اما نَه براي ما. نه براي «عابران نوميد ايستاده در صفهاي طولاني كه اميد را انتظار ميكشند». بحثِ كافكا همينجاست. مسئله بر سر «اميد» است كه در «نقد عقل فرهنگي»3 از آن به «سياست اميد» تعبير ميشود. اميدي كه در وضعيت موجود به كالايي بدل شده و از قرار معلوم بايد ابتياع شود و اين اميد در نظام كالايي ارزش- مبادله كه وعده سعادت و زندگي بهتر ميدهد، تنها در «پذيرندگي وضعيت موجود» است. اما بوطيقاي مقاومت از پذيرش وضعيتِ موجود تَن ميزند هرچند اميدي به تغيير آن نداشته باشد. از اينجاست كه آدورنو از مقاومتِ كافكايي حرف ميزند كه از سنخ ديگري است: «چارهاي كه كافكا ميانديشد، دستكشيدن از مقاومت است. او جهان را با سر خَمكردن تكريم نميكند بلكه بهشيوه امتناع از ستيزه با آن به مخالفت برميخيزد». تمامِ اميد كافكا همين است: اسطوره را بايد با تصوير خودِ آن از پا درآورد. خطكشيدن بر اميد ايدئاليستي كه سياه را در برابر سفيد مينشاند. حال ميتوان از مفهومِ ديگري سخن گفت. «يك عدم بالقوگي در نوميدي است كه قدرت تغييردهندگي دارد». اين اميد از روي بدبيني كارساز است، چهبسا شبِ كافكايي نَه با اميد كه با فقدان آن بهسر برسد. از اين تلقي است شايد كه در «كافكا، بهسوي ادبيات اقليت»4، با نسخهاي از كافكا مواجهيم كه سراسر متفاوت است با تلقي جاافتادهای كه كافكا را افسرده و گرفتار در چنگال پدري بيرحم ميداند كه وقتش در اداره بيمه سوانح كارگران تلف ميشود، ناتوان و خجالتي است، برعكس. جهانِ كافكا از او كافكايي شادان و نيرومند ميسازد كه «ماشين عزب نوشتن است»، نَه كافكاي بيوگرافيك با اين يا آن مسئله شخصي. آثار كافكا نبردگاه تفكرات و نيروهاي موجود در زمانه او است و ازاينرو در نظر بنيامين، كافكا يك رويا است و كساني كه او را در خواب ميبينند تودهها هستند. هدفِ نوشتن رساندن زندگي به وضعيتِ یک توان غيرشخصي است و صِرف نوشتن و نقل خاطره و محتويات حافظه نيست كه نوشتن را معنا ميدهد، آنچه جريان غالب نشر ما را دستكم در دو سه دهه اخير انباشته است! پینوشتها: 1. كافكا به روايت بنيامين، والتر بنيامين، ترجمه كورش بيتسركيس، نشر ماهي 2. يادداشتهايي درباره كافكا، تئودور آدورنو، ترجمه سعيد رضواني، نشر آگاه 3. نقد عقل فرهنگي، اميرهوشنگ افتخاريراد، نشر چشمه 4. كافكا بهسوي ادبيات اقليت، ژيل دلوز و فليكس گوتاري، ترجمه شاپور بهيان، نشر ماهي
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.