|

دنیای شگفت قصه‌های شفاهی

افسانه‌ها و قصه‌های شفاهی منابعی غنی برای شناخت فرهنگ و ساخت اجتماعی و تاریخی و روان‌شناسی جوامع بشری‌اند. در این قصه‌ها همچنین ظرفیت‌های بی‌پایانی برای روایتگری و داستان‌پردازی نهفته است و در ادبیات مدرن جهان از این ظرفیت‌ها به صورت‌های گوناگون استفاده شده است. همچنین این قصه‌ها با رویکردهای گوناگون مورد مطالعه و تحلیل قرار گرفته‌اند که از آن جمله رویکردهای ساختارگرایانه به این قصه‌هاست؛ ولادیمیر پراپ در کتاب «ریخت‌شناسی قصه‌های پریان» با همین رویکرد به بخشی از افسانه‌های کهن پرداخته است و پیتر جیلت نیز در کتاب «ولادیمیر پراپ و قصه شفاهی جهانی» با وام‌گیری از رویکرد پراپ به سراغ قصه‌های شفاهی و تحلیل ساختاری آن‌ها رفته است. ترجمه فارسی این کتاب امسال با ترجمه پگاه خدیش در انتشارات علمی و فرهنگی منتشر شده است. کتاب چنان‌که در پیش‌گفتار مترجم آمده است «ماجرای کشف حقیقتِ پنهان در قصه‌هاست.» در این مقدمه در معرفی پیتر جیلت، موضوع کتاب او و رویکرد و شیوه کارش در این کتاب و نحوه استفاده‌اش از الگوی پراپ و آن‌چه با استفاده از این الگو به دست داده، آمده است: «پیتر جیلت، محقق و استاد دانشگاه غرب استرالیا، سال‌هاست که در حوزه قصه‌ها و افسانه‌ها مطالعه و تحقیق می‌کند. وی در جست‌وجوی ساختار قصه شفاهی، به‌خصوص قصه شگفت و همچنین پیوند میان متن و بافت این قصه‌ها، از الگوی ولادیمیر پراپ در ریخت‌شناسی قصه‌های پریان روسی بهره گرفته و با تعدیل و دستکاری الگوی وی، ساختاری جامع طراحی کرده که به ادعای او، می‌توان تمام قصه‌های شفاهی جهان را با آن مطابقت داد. جیلت برای رسیدن به هدفش، کارکردهای مورد بحث پراپ را به پنج کارکرد کاهش داده است: موقعیت نخستین که متضمن یک خطا یا کمبود است و داستان را به حرکت می‌اندازد؛ تعامل با یاریگر؛ تعامل با شاهزاده/شاهبانو؛ تعامل با دشمن؛ و بازگشت قهرمان. شخصیت‌های قصه را نیز محدود کرده است به قهرمان، یاریگر، شاهزاده/شاهبانو، دشمن، قهرمان دروغین و بدل.» پیتر جیلت در مقدمه کتاب انگیزه خود را از تألیف چنین کتابی قصه‌ای آشنا عنوان می‌کند که همه در دوران کودکی آن را شنیده‌اند: قصه کودکی بی‌سرپناه که در جنگل آواره شده و در معرض خطر گرسنگی و هجوم دیوها و حیوانات وحشی قرار می‌گیرد و آن‌گاه به شیوه‌ای غیرمنتظره با موجودی غریب ملاقات می‌کند و این موجود نشانی قصر یا قلعه‌ای را در همان نزدیکی به او می‌دهد؛ این قلعه یا قصر اگرچه می‌تواند کودک را از آوارگی نجات دهد اما خطری هم در آن نهفته است. جیلت به روایت‌های مختلف این قصه، از جمله قصه‌های هانسل و گرتل و شنل‌‌قرمزی، اشاره می‌کند و به ویژگی‌های تغییرناپذیری که در تمام این روایت‌ها هست؛ این ویژگی‌ها عبارتند از: «کودک، آوارگی و سرگردانی، قلعه دیو، حیوانات سخنگو، موجودات غریب یاریگر... و همیشه پس از ماجراهای بسیار، کودک به خانه بازمی‌گشت تا از آن پس با استفاده از غنائم و جادوی آن سرزمین خیلی شگفت، به شادی زندگی کند.» جیلت آن‌گاه نتیجه می‌گیرد که در پس تمام این روایت‌های مختلف تنها یک قصه حضور دارد. او می‌نویسد: «انگیزه من در انجام این پژوهش در واقع از همان داستان نیمه‌فراموش‌شده دوران کودکی‌ام سرچشمه می‌گیرد و از احساسی که مدت‌ها داشتم و می‌پنداشتم که ورای تمام ترکیب‌ها و دستکاری‌های عناصر قصه، سرانجام فقط یک قصه باقی است، نه چند تا و اینکه آن قصه واحد به راستی قصه بسیار مهمی است.» به گفته جیلت این همان قصه‌ای است که ولادیمیر پراپ آن را «قصه شگفت» نامیده است. او در بخشی دیگر از همین مقدمه توضیح مفصلی می‌دهد درباره دلیل انتخاب ساختار پراپی برای بررسی و مطالعه قصه‌های شفاهی. جیلت دشواری بررسی و مطالعه قصه‌های شفاهی را دسته‌بندی نظری‌ میان نگره‌های شکل‌محور و معنامحور در این زمینه می‌داند و می‌گوید پراپ در بررسی این قصه‌ها ساختاری را یافته که به رفع این مشکل کمک می‌کند و به همین دلیل او ساختار پراپی را «پس از دستکاری‌های لازم و مناسب» به‌عنوان نقطه شروع تحقیق خود برگزیده است. کتاب «ولادیمیر پراپ و قصه شفاهی جهانی» شامل شش بخش است. در بخش اول با عنوان «نظریه‌های پیشین»، مروری تاریخی بر رویکردهای مختلف نظری به روایت‌های شفاهی انجام شده است. جیلت در بخش بعدی کتاب با عنوان «گزینش یک نظریه متنی» ابزاری برای تجزیه و تحلیل قصه‌های شفاهی ارائه می‌دهد و چنان‌که خود در آغاز این بخش می‌نویسد هدف‌اش «یافتن یک ساختِ زیربناییِ مشترک برای قصه شگفت است؛ ساختی که به بررسی متن یک قصه، نه بافت آن می‌پردازد.» بخش سوم کتاب شامل تجزیه و تحلیل قصه‌هاست و بخش چهارم تجزیه و تحلیل مجموعه گسترده‌تری از قصه‌ها. قصه شگفت و سایر ساختارها و پیوند نظریه‌های متنی و بافتی عنوان بخش‌های بعدی کتاب است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.