نگاهي به فيلم «تنگه ابوقريب»
تاريخ بر شانههاي حماسه
مازيار معاوني
پديده سترگي در اندازههاي جنگ، آنقدر ابعاد و زواياي بکر و کشفنشده دارد که حتي با وجود گذشت دههها از پايان آن و ساخت دهها اثر نمايشي مرتبط، باز هم گاهگاهي فيلمسازان را براي دستگرفتن سوژهاي برآمده از دل آن وسوسه ميکند. گرچه در ارزيابي سينماي جنگ نبايد از نظر دور داشت که به تناسب گذر زمان و تغيير شرايط مقطع زماني کنوني با روزهاي ملتهب جنگ هشتساله، بديهي است که رويکرد شورآفرين، قهرمانپرداز و آرمانگرايانه سينماي جنگ آن سالها به نگاه واقعگرا، جزئينگرانه و تکنيکمحور اين گونه نمايشي در سالهاي اخير تغيير جهت داده باشد. حالا بهرام توکلي که پيش از اين او را بيشتر با سينماي درونگرايانه/ روانشناختي و اقتباسي بهجا ميآورديم، با «تنگه ابوقريب»اش يک عنوان ديگر به فهرست نهچندان بلندي که فيلم «دوئل» (ساخته احمدرضا درويش) بهعنوان پيشتاز آن شناخته شده و «روزهاي زندگي»، به کارگرداني پرويز شيخطادي، را نيز در خود جاي ميدهد، اضافه کرده است. پيش از سکانس افتتاحيه فيلم، اطلاعاتي درباره وضعيت جنگ در روزهاي سرنوشتساز تيرماه 67 به تماشاگر ارائه ميشود؛ اتفاقي که بعد از آخرين سکانس فيلم هم با درج اطلاعات جامعتري روي پرده نمايش تکرار ميشود و اين به آن معناست که براي سازندگان فيلم، صرفنظر از درام و روايت قصه، ارجاع به اصل تاريخ و ساخت اثري مطابق با رخدادهاي واقعي جنگ تحميلي هم اهميت داشته، اما درست مانند بسياري از آثار مشابهي که مبناي درام خود را بر بازسازي تصويري يک واقعه تاريخي قرار داده و «دانکرک»، ساخته اخير کريستوفر نولان، هم يکي از بارزترين آنهاست، آنچنان مجذوب پيشفرضهاي خلاقانه خود در طراحي و اجراي ميزانسنهاي پيچيده و دشوار ميشوند که از ارائه توضيحات لازم به تماشاگران فيلم برای فهم بهتر و دقيقتر کليت داستان بازميمانند. توضيحات فيلم به همين چند سطر عبارت توضيحي محدود شده و اين جنبه از موضوع ناديده گرفته شده که بيننده با درک و دريافت کامل شرايط مکاني و زماني يک اثر تاريخمحور تا چه اندازه با فيلم ارتباط بهتري برقرار خواهد کرد!! شاهد مثالش هم همان گنگي روايت و نارسايي «دانکرک» در روايت دقيق آن موقعيت خطير نيروهاي متفقينِ در حال فرار از دست ارتش نازي و البته همين «تنگه ابوقريب» که بهجز اندک مخاطب تاريخخوان و باحافظه، بقيه تماشاگران تا دقايقي طولاني همچنان سردرگم هويت و چرايي آلودهشدن تعدادي از کاراکترهاي فرعي قصه به مواد شيميايي و عقبنشيني آنها بوده و بهتبع آن ارتباط و تعامل مابين آنها با اجزاي اصلي درام را هم به خوبي متوجه نميشوند. «تنگه ابوقريب»، هم فيلمِ ميزانسن است، هم فيلم ريتم و هم فيلم روايت. در ژانري که معمولا يکي از وجوهش بر ديگر وجوه برتري محسوسي دارد و کمتر پيش آمده که يک چندضلعي منتظم يا دستکم متناسب را شاهد باشيم، اينکه اثري ساخته شود که پيشبرد داستان، ضرباهنگ و طراحي سکانسها تا اين اندازه با هم همخوان و البته وفادار به رويکرد واقعگرايانه اثر باشند اتفاقي است که کمتر شاهدش بودهايم. در نخستين تجربه اينچنيني سينماي دفاع مقدس؛ يعني فيلم «دوئل» که ذکرش رفت، کفه ريتم و ميزانسن بهشدت بر کفه دستمايه اثر و پرداخت روايي آن سنگيني ميکرد؛ فيلمي که نسخه ايراني «نجات سرباز رايان» قلمداد شد و با وجود تمجيدهاي فراوان و بحقي که بهواسطه ارتقاي تکنيکي سينماي ايران دريافت کرد، اما به دليل عدم تعادل مؤلفههاي اصلي و نيز درونمايهاي که تماشاگر را درگير نميکرد، هيچگاه از اندازهاي بالاتر نرفت و در آرشيو خاطرات نمايشي تماشاگران ايراني ماندني نشد؛ درست مثل بخش قابلتوجهي از آثار اين ژانر در دوران جنگ که به دليل شعارزدگي و قهرمانسازيهاي غيرقابلباور خود، با وجود برخورداري از امتيازات قابلتأمل ديگر، در فهرست آثار ماندگار جايي پيدا نکردند. فيلم بهعمد از طراحي يک قهرمان واحد که حسن اخلاق، ورزيدگي و مهارتهاي جنگي را توأمان دارد پرهيز کرده و اين خصايل را در قالب چهار قهرمان اصلي آن؛ يعني خليل (حميدرضا آذرنگ) بهعنوان نماد تجربه و پختگي، حسن (امير جديدي)/ نماد چابکي و تهور و مجيد (جواد عزتي) / نماد مهرباني و نجات و عزيز (علي سليماني)/ نماد معصوميت به تصوير کشيده، حتي در طراحي چهره و فيزيک بازيگران اين نقشها هم به اين نکته توجه شده که مطابق با رويکرد رئاليسم حاکم بر فيلم، از اين دو منظر رجحان خاصي به هم نداشته باشند تا بهجاي زوم بر نقشها و ايفاگران آنها، اين بازسازي بهشدت دشوار و پيچيده آن موقعيت دشوار جنگي و در نگاهي کليتر بازسازي يک جنگ رخداده در تاريخ معاصر باشد که در کانون توجه و نقطه تمرکز مخاطبان آن قرار بگيرد. به همين ترتيب پرداخت سکانسهاي شهادت خليل و مجيد هم پرداختهايي ساختارشکن و متفاوت از مقدمات مفصلي است که پيش از اين در سينماي اين گونه ديده بوديم و البته منطق فيلم هم بهجز اين و به وداعي باشکوه و نمادين با قهرمانانش راه نميداده تا جان برکفبودن، خلق حماسه و تاريخسازي؛ نه با رنگآميزيهاي دراماتيک که با بازسازي نزديک به اصل آن موقعيت خطير، بهتر، عميقتر و ماندگارتر تصوير شود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.