|

برداشت یکم از فاصله کانونی

از این گردونه هیچ

رضا آشفته

فاصله کانونی نوشته آرش سرکوهی و کار امین فیض‌آبادی (طراح، آهنگ‌ساز و کارگردان هنری) و رامین بیات (کارگردان فنی)، یک کنسرت‌نمایش است که این روزها خیلی بیشتر از گذشته نامش را می‌شنویم؛ این اجرا فرایندی پسامدرن در ارائه شکل و شیوه اجرائی است که می‌خواهد ما را در درنوردیدن مدیوم‌ها و تلفیق آنها بیشتر درگیر ساختارهایی ضد ساختار كند و پیامدش امری نوین و شاید هم دگرگون‌شونده است چون فاصله کانونی آن معنای مستقل و پویای تئاتر و کنسرت را نیز دربر نخواهد گرفت. اگر قرار باشد تئاتر را بدانیم چیست؟! در یونان باستان و در مواجهه دموکراسی، تئاتر و فلسفه متوجه می‌شویم که این سه رأس پویایی بشر در جهان متحول‌گرا و متکی بر ذات بشری بر آن هستند که انسان خودش فکر کند و فکرش منجر به فلسفه شود و در بازنمایی این تفکر بر مبنای عمل و کنش درونی و بیرونی نمایش را ایجاد کند و در این آفرینشگری از آنجا که فلسفه و نمایش همزاد هم خواهند بود، فلسفه بر پیچیدگی‌ها اصرار می‌ورزد و در تئاتر شیوه واژگون پیش‌رویمان قرار می‌گیرد و در آن بر ساده‌شدن یا همان بهتر که بگوییم شیوه فهم و درک مفاهیم، اصرار ورزیده می‌شود... شاید از این فهم دیگران بر مبنای همه مخالف‌خوانی‌ها و تفاوت‌نگری‌ها بشود زمینه‌ساز دموکراسی شد و در یونان باستان و عصر طلایی پریلکس چنین شده اما در نمایش فاصله کانونی درک آلبر کاموی الجزایری- فرانسوی از افسانه سیزیف به چالش کشیده می‌شود و همچنین فهم نوین دکارت از انسان... . قرار است انسان را در بستر شک واکاوی كند که در واقع خالق و مخلوق و نحوه زیستن را در بستر تکرارها و روزمرگی‌ها به چالش بکشد. اما در این مسیر بسیار بر پیچیدگی‌ها در تئاتر اصرار شده است. اتکا بر نریشن سه‌گانه در یک تئاتر صحنه‌ای با آنکه بر سیالیت و ذهنی‌بودن نمایش تأکید می‌کند اما نگاه ما را معطوف به گوش‌کردن می‌کند و از چشم و تماشایی‌بودن همه‌چیز ما را غافل می‌کند. چنانچه خود موسیقی و ماهیت کنسرت‌بودن اجرا مزید بر علت می‌شود که باز هم صدا و شنیدن برجسته‌ شود. اما هنرهای نمایشی باید که بر دیدن و تماشایی‌بودن رویدادها متکی باشد و حتی صداها هم در نهایت تبدیل به عنصر دیداری یا تقویت‌کننده عناصر دیدار هر اثر نمایشی شود. موسیقی - نمــایش «فاصله کانونی» محصول مشترک ایران و آلمان است که پس از اجرای تهــران - تالار مستــقل- در سالــن اپرای برلین به صحنه می‌رود. رضا بهبودی و کلادیا فان هسلت بازیگران این نمایش هستند و شخصیت‌هایی را به نمایش می‌گذارند که به واقعیت وجودی خود شک کرده‌اند و سیزیف‌وار به دنبال حل این مشکل‌اند. این بیهودگی یا بطالت یا عدم درک هستی می‌تواند ما را متوجه خودمان کند و این جابه‌جایی جایگاه خالق و مخلوق و شاید از همه مهم‌تر مهاجرت یک ایرانی از بندرانزلی به آلمان و درعین‌حال حفظ باورها و ذهنیت ایرانی‌اش که منجر به آفریدن یکی دیگر شده و این خیال‌پروری‌ها که بانی تداوم حس و زندگی در این مرد یا زن شده که در خود زن یا مرد دیگری را برای ‌ماندن و انگیزه زیستن آفریده‌اند؛ به‌لحاظ نظری و ایده‌پردازی بسیار درگیرکننده و جالب است و این خود مبنای ارزشمندی نمایش فاصله کانونی است و حتی چفت‌وبست‌های اجرائی نیز به دشواری بر میزانسن‌ها و تأکیدهای اجرائی سوار شده‌اند. اما در این بیداری گوش و خاموشی چشم است که عنصر صدا و گوش‌کردن و شنیدن چیره می‌شود بر فهمی که از دیدن، تماشا و چشم‌ها می‌آید و تئاتر دقیقا برعکس این را می‌خواهد و فرق عمده‌اش با داستان هم همین است یا موسیقی که دلالتی بر صداها و در نهایت سکوت خواهد داشت. این ساختار است که میزان تأثیر را بر ما می‌کاهد نه اینکه بی‌تأثیر باشد بلکه می‌شود این ایده را به غایت تأثیرها نزدیک‌تر كرد. چنانچه هنگام مونولوگ‌گویی‌های رضا بهبودی و آمدن نور بر اشیا و گریز از کم‌نوری و تأکید بر چیدمان اتاق و محل زندگی این ماهیگیر یا قایق‌ران (مسافرکش) و در پایان با تأکید بر تکرار مونولوگ‌ها آن مرد این بار توسط بازیگر آلمانی‌زبان، کلادیا فان هسلت می‌توان بر ژرفای تئاتری‌بودن اثر تأکید ورزید. بنابراین هنر تماشا باید که بر هنر شنیدن مسلط شود و این اشراف‌گویی است که فهم و درک اثر را در ادامه خیال‌پردازی پس از پایان آن ممکن‌تر می‌كند. ما در تئاتر بر پایه دیده و استناد به این مسیر رؤیاپردازی‌شده مسیر را به جهان باورها سمت‌وسو می‌دهیم. شاید بشود در بازنگری در اجرا، هنوز هم بر میزان آفرینش میزانسن‌های مؤثرتر تأکید کرد و از این گردونه هیچ به درکی والا از انسان رسید و شاید... .

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.