|

مرور

کابوس‌های بخشی از موج نوی سینما «علی‌ عباسی تقدیم می‌کند: روایت یک کابوس سی‌ساله»، عنوان کتابی است که شاید بهترین توصیفش جمله‌‌ای باشد که قصیده گلمکانی در مقدمه کتاب نوشته: «خاطرات و کابوس‌های یک تهیه‌کننده موج نو از زندگی، اوج و افول دورانش». علی عباسی در سینمای پیش از انقلاب ایران نامی آشنا بود و در ابتدای بسیاری از فیلم‌های جریان‌ساز آن دوران این جمله به چشم می‌خورد: «علی عباسی تقدیم می‌کند». علی عباسی تهیه‌کننده معتبری در سینمای پیش از انقلاب بود و نگاهی به برخی از فیلم‌هایی که او به‌عنوان تهیه‌کننده در ساخت آنها نقش داشته نشان می‌دهد که عباسی چه نقشی در موج نوی سینمای ایران داشته است: «حسن‌کچل»، «رضاموتوری»، «تنگنا»، «تنگسیر»، «رشید»، «نازنین»، «پنجره»،‌ «سوته‌دلان» و... از جمله فیلم‌هایی است که در کارنامه کاری عباسی دیده می‌شود. جز این، بسیاری از چهره‌های شاخص سینمای ایران مثل علی حاتمی و عباس کیارستمی کارشان را در دفتر عباسی یعنی «سازمان سینمایی پیام» آغاز کردند و بسیاری دیگر هم گام‌های بعدی‌شان را در «پیام» برداشتند. «روایت یک کابوس سی‌ساله» درواقع شرح یک ماجراست و البته در این میان نقبی هم به گذشته زده می‌شود و تصویری از بخشی از سینمای ایران پیش‌رویمان قرار می‌گیرد. قصیده گلمکانی که این کتاب به کوشش او به‌ چاپ رسیده، در بخشی از مقدمه‌اش نوشته: «آشنایی با عباسی در اواسط دهه 1380 در پاریس، در روزگار غربت او و دوره دانشجویی من، منجر به این شد که دست‌نوشته‌هایش را برای ویرایش و تصحیح در اختیارم بگذارد. تایپ و منظم‌کردن مطالب پراکنده‌ای که او طی سی‌سال غربت پس از ترک کار تهیه‌کنندگی‌اش نوشته بود، متمرکز بر خصوصیاتی چون حسادت و کینه در میان بخشی از ایرانیان بود. با خواندن آنها روزبه‌روز بیشتر به داستان زندگی و کارنامه‌اش و آن‌چه بر او گذشته بود علاقه‌مند و کنجکاو می‌شدم. آن‌طور که عباسی مدام در نوشته‌هایش یاد می‌کند، حوادث اسفند 1363 باعث آزردگی خاطر او شده بود و از آن پس تبدیل به کابوس زندگی او شد. او که با وجود تلاش‌های مکرر برای ساخت فیلم نتوانست به کارش ادامه بدهد، آن‌طور که می‌گوید به دلیل آزارهای روحی‌ای که از این حادثه دیده بود اغلب از صحبت درباره حرفه و گذشته‌اش امتناع می‌کرد...». این کتاب البته خاطرات عباسی از دوران تهیه فیلم‌ها و مسائل مربوط به سینما نیست بلکه آن‌طور که از عنوانش هم بر‌می‌آید، شرح کابوسی است که قصیده گلمکانی بر اساس گفته‌های عباسی روایت کرده است. در بخشی از کتاب نیز نظرات دیگران درباره عباسی آمده، در این بخش چهره‌هایی چون احمدرضا احمدی، عباس کیارستمی، مهدی زهری، گلی امامی، پرویز دوایی، جمشید ارجمند، مسعود کیمیایی، اسفندیار منفردزاده، جعفر پناهی و... درباره عباسی نوشته‌اند. کیمیایی در بخشی از یادداشتش نوشته:‌ «علی عباسی در رضاموتوری تهیه‌کننده من نبود، رفیق من بود. او خیلی برای افراد اعتبار قایل بود و بعدها متوجه شدم خودش آدم معتبری است که این اعتبار را برای افرادی که برایش کار می‌کنند رعایت می‌کند». تك‌نگاري فيلم ايراني «هامون» عنوان كتابي است از سعيد عقيقي كه مدتي است در قالب مجموعه «نقد سينماي ايرانِ» نشر سفيدسار منتشر شده است. اين‌ كتاب درواقع تك‌نگاري يكي از مهم‌ترين و تاثيرگذارترين فيلم‌هاي سينمايي ايران است؛ فيلمي كه به قول نويسنده كتاب، «براي توضيح سال و زمانه خود، و تشريح وضعيت گروهي از جامعه از طريق پرداختن به فرازوفرود زندگي يك فرد، فيلمي‌ست كاملا مناسب؛ اثري كه هم ظرفيت تك‌نگاري دارد و هم ارزشش را. در مركزش شخصيتي ملموس و پرداخته قرار دارد كه نه‌فقط قادر به توضيح زمانه خويش است، بلكه امكان تبيين ريشه‌هاي پيدايش اين شخصيت و جايگاهش در فرهنگ عمومي را نيز پديد مي‌آورد. علاوه‌برآن، از راه كاوش رابطه اين فيلم شخصيت‌محور با تاريخ سينماي ايران، مي‌توان راه را براي بحث‌هاي جدي‌تري باز كرد». در ابتداي كتاب توضيحي هم درباره دليل تك‌نگاري درباره فيلم ايراني آمده كه در بخشي از آن مي‌خوانيم: «چرا تك‌نگاري فيلم ايراني؟ شايد به اين دليل كه مفهوم نقد فيلم در نشريه‌هاي سينمايي، ميان يادداشت فيلم و مطالب تئوريك شبه‌علمي گرفتار آمده و به نظر نمي‌رسد در كوتاه‌مدت راه نجاتي داشته باشد. اگر در دهه 1360 و 70 فضاي نقد فيلم به يكي دو نشريه و چهار- پنج نقد محدود مي‌شد، شكل خطرناك‌تري از هژموني بر فرهنگ انتقادي سايه انداخته است: مجموعه‌اي آشفته از صداهاي گوش‌خراشي كه ثابت مي‌كنند نقد فيلم يك حرفه نيمه‌وقت است و منتقد فيلم اعتباري موقت دارد. فراواني منتقدان فيلم و كم‌يابي نقد، درآمدن مطالب به جامه ناديدني امپراتوروارِ شبه‌فيلسوف، شبه‌‌نظريه‌پرداز، شبه‌منتقد، شبه‌تاريخ‌نويس و بسيار شبيه به كارخانجات مونتاژ صنعتي كه همه‌چيز را از خارج مرزها وارد مي‌كنند و به جنس سرهم‌شده خود نام توليد مي‌دهند. در اين شرايط، اتفاقا نياز به نقد در مفهوم انحصاري خود و قراردادن فيلم به‌عنوان گرانيگاه و نه حاشيه‌اي بر اصل موضوع، بيش از هر زمان ديگر احساس مي‌شود. اين مجموعه ادامه كوششي‌ست كه تقريبا بيست سال پيش آغاز شد و اميدوارم بتواند دست‌كم با پنج فيلم ادامه يابد». كتاب در بخش اولش، با مروري بر فضاي سينماي ايران در دهه 1360 آغاز مي‌شود، دهه‌اي كه در آن سينماي ايران با تغييراتي جدي همراه است. در اين دهه به‌جز سينماگراني كه گام‌هاي اوليه‌شان را برمي‌دارند، با سينماگران نسل گذشته هم روبرو هستيم كه تعدادي از بهترين فيلم‌هايشان را در همين زمان مي‌سازند. فيلم‌هايي مثل «ناخدا خورشيد»، «شايد وقتي ديگر»، «دندان مار»، «اجاره‌نشين‌ها» و... در اين ميان «هامون» همچون شوكي براي سينماي ايران است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.