نقدی بر «همه دختران امیرکبیر»
مسیر اشتباه
رضا آشفته
«همه دختران امیرکبیر» نوشته و کار علی تدینصدوقی میخواهد نگاه منتقدانه به وضعیت جنگ تحمیلی داشته باشد و بهگونهای با انگیزه ایجاد موقعیتی نمایشی در آن آدمهای بیگناه را که قربانی خشونت ناشی از زندانها و شکنجههای دوران اسارت هستند، به نمایش بگذارد. در طول تاریخ تئاتر نیز بخشی از سوژههای نمایشی نیز مختص همین وضعیت جنگی بوده است، چنانچه آشیل در یونان باستان متنی به نام ایرانیان دارد که در آن به پیروزی یونان با غلبه بر ایران میپردازد؛ در جنگی که با پیروزی یونان بساط امپراتوری هخامنشیان نیز برچیده میشود. بنابراین علی تدینصدوقی به درستی به دنبال بیان دردها و آسیبهای ناشی از جنگ برآمده و حتی جزء معدود نفراتی است که پس از قطبالدین صادقی به مسئله اسارت زنان و دختران در زمان جنگ هشتساله ما و آنهمه مصائبی که سربازان رژیم بعث برایشان به وجود آوردند، میپردازد. داستان نمایش از این قرار است که زنی به نام لیلا تحت رواندرمانی است و در این مدت مدام با بخش دیگری از وجود خود و درواقع همزادش کلنجار میرود که او میگوید تو باید خودت را بکشی و لیلا موافق با کشتن نیست و بهگونهای خود را از هر نوع تقصیری مبرا میداند... . او معلم دبیرستان بوده و با پنج دختر از شاگردانش اسیر شدهاند...، حالا تیمسار عراقی به کمک نیروهای منافقین به دنبال دسیسهای هستند که این دختران را بهعنوان فراری از ایران مقابل دوربینهای جهان معرفی کنند که بگویند از انقلاب اسلامی به تنگ آمده و گریختهاند! لیلا هم با دزدیدن تیغ از درمانگاه یکبار موهایشان را از ته میتراشد که زمان مصاحبه را به تعویق بیندازد و با تیغ دیگر هم این آمادگی ذهنی را ایجاد میکند که در صورت لزوم رگ دستهایشان را مانند امیرکبیر بزنند و تن به این رسوایی سیاسی ندهند...، آنها هم چنین میکنند، اما خود لیلا بهطور ناگهانی توسط مأموران صلیب سرخ جهانی آشکار و بهعنوان اسیر جنگی نامش در آنجا ثبت میشود و حالا با بازگشت به وطن دچار حالت افسردگی شدید شده و با کمک روانپزشکش نجات مییابد! متأسفانه این متن از مستندات تاریخی به دور است، چون عراقیها فقط در مناطقی مانند هویزه و سوسنگرد و... توانستند تعدادی زن و دختر را به اسیری بگیرند و در آن برهه زمانی که سال 59 بوده، هنوز منافقین در داخل ایران فعالیت سیاسی میکردند و از اواخر خرداد 60 مقابل جمهوری اسلامی قرار گرفتند. تا اینجا داستان از ابعاد تاریخی و مستند تهی میشود و بعد هم مسئله تیغزدن امیرکبیر با تیغزدن این دخترها زمین تا آسمان معنایش متفاوت است. امیرکبیر را تیغ میزنند و این به دستور ناصرالدین شاه و دسیسههای مادرش انجام میشود، پس او در مقام یک مسلمان و مطلع از آیات قرآن هیچگاه خود را نمیکشته است! بههرتقدیر اگر این دختران زیر فشار اعترافی کرده باشند که در زمان اسارت برای هیچ گروهی ناممکن نیست، حتما بعدها بخشوده میشدند! در ضمن خودکشی با سیانور بیشتر در جنگهای داخلی توسط اعضای همان منافقین استفاده میشد، بنابراین تا حد زیادی هم این مسئله نمیتواند خوشایند باشد. هرچند تدینصدوقی بخواهد نقد و نقبی به ماجراهای آن زمان داشته باشد، اما باید بدانیم با مطرحکردن نشانههای واقعی بهناچار باید از تخیل صرف پرهیز شود و باید پایه وضعیت نمایشی ریشه در یک بحران ناشی از جنگ داشته باشد؛ نهاینکه بخواهیم مسئله به این مهمی را بدون ارائه مستندات و انطباق با واقعیت بنویسیم، با وجود آنکه این ایده نو باشد یا خود مسئله آنقدر حاد تلقی شود که بهلحاظ دراماتیک بشود دربارهاش نوشت. اگر بحث تجاوز به زنان برای نویسنده مهم بوده است؛ نزدیکترین و وحشتناکترینش در شنگال و همین سالهای اخیر اتفاق افتاده. نیروهای داعش به ایزدیهای عراق (کُردهای کُرمانج) که آیین باستانی و ایرانی دارند و از روزگاران امپراتوری مادها در سرزمین ایران (ترکیه، عراق، سوریه و ارمنستان امروزی) پراکنده بودهاند و خیلی بدتر از این شرایط را تحت بردگی و تجاوزهای غیرقابل وصف سپری کردهاند و میتوانست متن را به شکل بارزتری برای ما و همه جهان مؤثر گرداند. شاید همین لحن تند و بیادله و بهگونهای نبودن مصداقهای واقعی کلیت آن را شعاری کند و بهگونهای نیز زحمت گروه بازیگران ندیده گرفته میشود، چون از پایه و اساس دارند مسیری را میروند که نباید بروند. غیر از داستان، خود خودکشی هم چندان برای مسلمانان نمیتواند مثبت ارزیابی شود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.