درباره نمايش «مرگ و پنگوئن»
در استخدام و انتظار مردن ديگران
محمدحسن خدايي
در مواجهه با رماني مانند «مرگ و پنگوئن» که موضعي انتقادي به اوکراين پس از فروپاشي شوروي دارد، ميتوان آن ظرايفي را کشف کرد که شخصيت اصلي رمان؛ يعني «ويکتور الکسهيويچ زالوتاريوف» پيشه کرده تا در باب «مرگ» انسانها، آگهي ترحيم بنويسد؛ نوشتاري که فرمي کوتاه، رسمي و اندکي خلاقانه دارد و شايد پاسخي باشد به ناکاميهاي نوشتاري يک نويسنده که از دور خارج شده. اگر روزگاري آدورنو بر اهميت فرم مقاله اشاره داشت، حال ميتوان فرم سوگنامهنويسي را در فضاي ملتهب و مافيايي مطبوعات اوکراين دهه 90، به يک اتفاق تازه مبدل کرد که قرار است مرگ را شکوه تازه بخشد و فقدان جسماني را زيباشناسانه رهسپار ستونِ ترحيم روزنامهها کند. آندري کورکف با لحني سرد و فاصلهگيرانه، مناسبات اخلاقي، جنسيتي و سياسي اوکراين رهاشده از اقتدار کرملين را روايت ميکند؛ همان قصه تکرارشونده خصوصيسازيهاي بدون حسابوکتاب، فساد سيستماتيک دولتي و مافياي اقتصادي که «بوريس کاگارليتسکي» در کتاب درخشان «ميراثخوران اتحاد شوروي» توضيح ميدهد. آندري کورکف اما روايتي از نويسندهاي عزلتنشين و فرمانبردار ارائه ميدهد که کم سخن ميگويد، مخالفت چنداني در مقابل درخواست ديگران نميکند و بهتدريج جذب يک سيستم مخوف و مافيايي ميشود. مردي که يک پنگوئن مريض را از باغوحش در حال ورشکستگي به خانه آورده و تنهايي خود را با او شريک شده. «مرگ و پنگوئن» نوشتاري است در باب جامعهاي که حتي توان نگهداري حيوانات باغوحش را از دست داده و مستعد ظهور گانگستريسم و قدرت پنهان مافياست. محمد چرمشير در مقام نويسنده، رمان آندري کورکف را روايتي ديگر بخشيده و در تلاشي دشوار، سعي کرده نمايشنامهاي معاصر ما بنويسد. گو اينکه رمان کورکف، مانند کليتي خودبسنده، در مقابل روايتمندي تازه، مقاومت ميکند. محمد چرمشير از وجه تاريخي و جغرافيايي آن دوره فاصله گرفته و با کاستن از شخصيتها، به ترکيبي تازه رسيده است. در خوانش چرمشير، با ويکتوري روبهرو هستيم که کنشورزي فزونتري از خود نشان داده و اهل مخالفت و مطايبه است و حتي ميشود گفت گاهي حرافي هم ميکند؛ نکتهاي که در بازي عباس جمالي به خوبي مشاهده ميشود. يک ويکتور اهل عمل که شباهت چنداني به ويکتور رمان ندارد. شايد اين کنشورزي در نسبت با دوران جديد، معناي قابلفهمتري داشته باشد، اما در نهايت، نتيجه در هر دو اثر، يکسان است و در انتها با خروج استعاري و عزيمت به قطب جنوب روبهرو خواهيم شد. محمد چرمشير با عنايت به شيوه روايي رمان که مبتني است بر ذهنيت ويکتور، براي عينيتبخشيدن به روايت، از گزارش راديو، گزارش پليس و صداي ويکتور، بهره برده تا بتواند آن لحن سرد، گزارشي و عيني را منتقل کند، اما بههرحال فشردگي و حذفيات، آن لحن و استراتژي روايي را محدوديت بخشيده است. پيام دهکردي در مقام کارگردان، اجرائي با ريتم تند انتخاب کرده و صحنهها را با شتاب به هم اتصال داده است. شايد قراردادن وقفه لازم ميان صحنهها، بتواند اندکي از اين شتابناکي بکاهد تا تماشاگران اجازه يابند با شخصيتها انس و الفت بيشتري پيدا کنند. طراحي صحنه و نور بر مرکز صحنه متمرکز است. بازنمايي يک فضاي داخلي در داخل يک خانه که ديواري بر گرد آن ديده نميشود و کف آن پر است از دانههاي سفيد برفمانند. نوعي فضا و حريم شخصي که چندان به خلوت راه نميدهد و در ديدرس و دسترس ديگران است. ديگر از تکثر در فضاسازي خبري نيست و گاه بازيگران چنان از کنار هم ميگذرند که صحنهها درهم آميخته ميشود. اگر اندکي از اين ريتم شتابناک کاسته شود و شخصيتها و صحنهها تشخص يابند، اجرا توان آن را خواهد داشت که بالقوگيهاي نمايشنامه، بروز بيشتري يابد. در نهايت ميتوان اجراي «مرگ و پنگوئن» را تلاشي دانست در بازخواني يکي از رمانهاي مهمي که در اين سالها ترجمه و از آن استقبال شده است. رماني با روايت جذاب که بيشباهت نيست به وضعيت جوامعي در حال گذار که مردمانش در پي ثبات و آرامشند و هرچه به پيش ميروند نااميدتر از قبل، به خشونت زمانه تن ميدهند. جامعهاي سر برآورده از فروپاشي سوسياليسم واقعا موجود و در تمناي اتصال به سرمايهداري جهاني و البته ناکام و زخمخورده از آن. از ياد نبريم که ديگر دهه 90 تمام شده و حال با هجوم افسارگسيخته سرمايهداري و توحش بنيادگرايي طرف هستيم. حال بهجاي سوگنامهنويسي فردي، ميتوان آگهي ترحيم جمعي نوشت، بيآنکه رغبتي براي چاپ و انتشار آن باشد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.