بدون انسان آب از آب تکان نمیخورد
ادوارد ویلسون زیستشناس برجسته آمریکایی، حشرهشناس بزرگ و بنیانگذار علم زیستجامعهشناسی است که در ایران نیز دانشمند شناختهشدهای است. او یکی از بزرگترین نظریهپردازان تکامل در جهان است و نویسنده بیش از 30 کتاب درباره مورچهها، بومشناسی و حفاظت، زیستشناسی اجتماعی، تنوع زیستی و تکامل. او شاید بیش از هر دانشمند دیگری در قرن حاضر جانوران را در زیستگاه طبیعیشان زیر نظر گرفته و قوانین حاکم بر رفتار، سازمان اجتماعی، و روابطشان را با محیط دریافته است. ویلسون میکوشد از طریق این یافتهها هم از خود این جانوران به ما بگوید و هم درباره طبیعت انسان و رفتار گونه ما. نتایج جذاب و گاه شگفتانگیز بررسیهای او پیشتر با کتابهایی نظیر تنوع حیات، طبیعت انسان و زیستشناسی اجتماعی با خواننده عام در میان گذاشته شده است. زیستگرایی ویلسون از مهمترین فرضیاتی است که مطرح شده است، هرچند چنانکه مترجم فارسی اشاره دارد، در بهترین حالت یک فرضیه است که شواهد قطعی در تایید آن وجود ندارد. ویلسون مینویسد: «با استانداردهای معمول علوم طبیعی شواهد زیستگرایی همچنان ناچیز است و بخش عمده نظریه زیربنایی خاستگاه ژنتیکی آن بر پایه حدس و گمان است». اگرچه فعلا فقط یک حدس است، اما حدسی کارشناسی است، به این معنا که با اصول علمی سازگار است و به قول ویلسون منطق آن اشکالی ندارد. به تازگی کتاب مهم او، «در جستوجوی طبیعت»، با ترجمه کاوه فیضاللهی به همت نشر نو به فارسی منتشر شده و در مدتی کوتاه به چاپ دوم رسیده است. ویلسون کتاب حاضر را با مجموعهای از ایدهها درباره مورچهها، مارها، کوسهها و طبیعت انسان متعالی و وحشی، و نیاز عمیق ما به وحش نوشته است. این کتاب ابعاد گوناگون طبیعت انسان، از جنسیت و خشونت گرفته تا فرهنگ و اخلاق را بررسی میکند. مجموعه مقالات این کتاب نخستینبار در فاصله سالهای 1975 تا 1993 منتشر شدهاند. این مقالات به دو مفهوم پایهای و دشوار میپردازند. نخست طبیعت: بخشی از جهان که از نگاه ما جاودان، فراتر از ما، بینیاز از ما و بااینحال خاستگاه گونه ما است. دوم گوهر وجودی ما: چنانکه در آغاز بودیم، متشکل از آن ظرفیتهای حسی و هیجانی که بشریت را در قالب یک گونه به هم پیوند میدهد، درست برعکس زبان و عرف که ما را به قبیلههای گوناگون تقسیم میکنند. موضع محوری مقالات کتاب از این قرار است: طبیعت وحشی و طبیعت انسان در رابطهای تنگاتنگ درهمبافتهاند. ویلسون تاکید دارد که تنها راه شناخت کامل هر یک از این دو بررسی دقیق هر دو با همدیگر بهعنوان محصولات تکامل است. بهاینترتیب تاریخ طبیعی معنای بیشتری مییابد و تنوع حیات که ما از طریق انقراض گونهها چنین بیپروا کمر به نابودیاش بستهایم، ارزش بیشتری پیدا میکند. او رفتار انسان را از این زاویه نه محصول تاریخ ثبتشده، یعنی ده هزار سال اخیر، بلکه نتیجه تاریخ دیرینه میداند، مجموع تغییرات ژنتیکی و فرهنگی که طی صدها هزار سال انسان را پدید آوردهاند. به باور ویلسون، ما به این نگاه دورنماتر نیاز داریم، نهفقط برای شناخت گونه خودمان، بلکه بیش از آن برای تضمین آینده این گونه. اهمیت این کتاب و تحلیل ویلسون زمانی روشن میشود که دریابیم اگر انسان از روی زمین حذف شود و از بین برود آب از آب تکان نمیخورد و هیچ اتفاقی نمیافتد، اما اگر گونههای دیگر از بین بروند زمین نابود میشود: «حقیقت این است که ما به بیمُهرگان نیازمندیم اما آنها نیازی به ما ندارند. اگر انسان همین فردا از صحنه روزگار محو شود، جهان با کمترین تغییر به راه خود خواهد رفت. گایا یعنی مجموعه حیات بر روی زمین خود را ترمیم خواهد کرد و به شرایط شکوهمند 100 هزار سال پیش بازخواهد گشت. اما اگر بیمهرگان ناپدید شوند بعید است که گونه انسان بتواند بیش از چند ماه دوام بیاورد. بیشتر ماهیها، دوزیستان، پرندگان و پستانداران نیز تقریبا طی همین مدت منقرض خواهند شد. به دنبال آنها بخش عمده گیاهان گلدار از بین خواهند رفت و به همراه آنها ساختار فیزیکی اکثر جنگلها و سایر زیستگاههای خشکی جهان از میان خواهند رفت. خاک خواهد گندید. با روی هم انباشته و خشکشدن گیاهان مرده و باریک و بسته شدن مجاری و چرخههای مواد غذایی، سایر اشکال پیچیده حیات گیاهی نیز از میان خواهند رفت و با نابودی آنها از آخرین مهرهداران باقیمانده نیز اثری نخواهد ماند».
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.