|

انقلاب یک هنر است

آلن بدیو در سال‌های اخیر به فیلسوفی کاملا شناخته‌شده در ایران بدل شده که بخش قابل‌توجهی از آثار او به فارسی ترجمه شده‌اند. اگرچه همچنان مترجمان فارسی سراغ آثار فلسفی و مهم او نرفته‌اند، از جمله «وجود و رخداد»، «منطق‌های جهان‌ها»، «نظریه سوژه»، و «عدد و اعداد». به تازگی یکی از جدیدترین کتاب‌های او به همت نشر آگاه و با ترجمه عبدالوهاب احمدی منتشر شده: «چه باید کرد؟» با عنوان فرعی «گفت‌وگو درباره کمونیسم و سرمایه‌داری و آینده دموکراسی» که ماحصل مجادلات بدیو و مارسل گشه است. در کتاب حاضر دو فیسلوف فرانسوی سیر تحول سیاسی و فکری و همچنین چگونگی آشنایی‌شان را با کمونیسم و اندیشه مارکس شرح می‌دهند و با تشریح وضعیت سرمایه‌داری معاصر پیشنهادها و فرضیات خود را برای خروج از سرمایه‌داری جهانی‌شده و گذار به جامعه‌ای دیگر مطرح می‌کنند. مارسل گشه در سال‌های دهه 1960 در نشریه معروف «سوسیالیسم یا بربریت» با کاستوریادیس و کلود لوفور همراه و همکار بود. او در اول کتاب توضیح می‌دهد که چطور رفته‌رفته از مارکسیسم فاصله گرفته و سوسیال‌دموکرات شده است. در مقابل بدیو از گذار خود می‌گوید که چگونه از اواخر دهه 1960 از سوسیالیسم یا سوسیال‌دموکراسی به کمونیسم روی آورد. در ادامه آنها ترازنامه انتقادی مارکسیسم را در پرتو تجربه تاریخی، یعنی انقلاب‌های سوسیالیستی قرن بیستم، به‌ویژه انقلاب اکتبر، ترسیم می‌کنند. در این بررسی گشه تأکید دارد افکار و اندیشه‌های مارکس ناخواسته به بستر سلطه‌ای تمامیت‌خواهانه کشیده شدند. او لنینیسم را چیزی جز تحریف مارکسیسم نمی‌داند و شخص لنین را تحریف‌کننده مارکس در همه زمینه‌ها معرفی می‌کند. در پاسخ به تحلیل گشه از لنین و نسبت او با اندیشه‌های مارکس، بدیو تأکید دارد لنین مثل مارکس بخش اساسی نظریه سیاسی‌اش را بر ترازنامه انتقادی از شکست کمون پاریس استوار کرد. لنین نیز همانند مارکس علت اصلی این شکست را بی‌مسئولیتی رهبران کمون و در نتیجه فقدان سازماندهی جنبش انقلابی ١٨٧١ فرانسه می‌دانست. بدیو می‌گوید براساس این ارزیابی لنین به این فرضیه می‌رسد که یک قیام عمومی در صورتی به پیروزی می‌رسد که از سوی یک دستگاه حرفه‌ای، نظامی و شدیدا منضبط هدایت شود. بدیو تصریح می‌کند که بر این مبنا انقلاب از نظر لنین یک هنر است. او سیاست را اندیشه و عملی مستقل می‌داند که نمی‌توان آن را با علم اقتصاد یا علم تاریخ یکی گرفت. در فصل بعدی پدیده تمامیت‌خواهی در اروپای قرن بیستم بررسی می‌شود و در آن هر دو ارزیابی خود را با مفهوم مدرنیته آغاز می‌کنند. از نظر گشه مدرنیته فرایندی تاریخی است که طی آن انسان‌ها از مرحله انقیاد به خودفرمانی می‌رسند. او تأکید دارد مدرنیته فرایندی است که جامعه را به مرور از شیوه ساماندهی دینی، یعنی از شیوه ساماندهی انقیادی، خارج می‌کند. به عبارت دیگر، اگر در گذشته قدرت از بالا به پایین بود اکنون برعکس است. او تجلی گذار به مدرنیته را دموکراسی یا نظام‌های پارلمانی می‌داند. در این راستا، استقرار حکومت‌های تمامیت‌خواه در اروپا را اقدامی علیه مدرنیته و نوعی بازگشت به سنت و اشکال گوناگون انقیاد دینی می‌داند. او فاشیسم و کمونیسم را در اشکال متفاوت ادامه‌دهنده آخرین مقاومت‌های سنت در مقابل مدرنیته می‌داند. در واکنش به این تلقی از فاشیسم و کمونیسم بدیو می‌گوید: شکی نیست که فاشیسم و کمونیسم روسی وجوه مشترکی داشتند، اما باید به وجوه مشترک آنها یک نقطه مشترک دیگر هم اضافه کرد. فاشیسم و کمونیسم قرن بیستم هر دو نتیجه بحران نظام‌های پارلمانی کشورهای امپریالیستی بودند که از خلال جنگ جهانی اول به نمایش درآمد. او انزجار از دموکراسی‌های پارلمانی را مهم‌ترین وجه مشترک شوروی و آلمان نازی می‌داند. بااین‌حال، تأکید دارد برخلاف فاشیسم آلمان، شوروی هرگز به سمت تمامیت‌خواهی و یکدست‌کردن جامعه نرفت. بلکه نتیجه همه تصمیم‌ها و اقدامات لنین و استالین را تشدید تناقض‌ها، تضادها و نزاع‌های درونی جامعه شوروی می‌داند. بدیو تأکید دارد تجربه تاریخی کمونیسم که ماهیتی گوناگون و متضاد داشته به منزله پایان ایده کمونیسم نیست. در نظر بدیو کمونیسم چنان ایده بلندی است که نمی‌توان آن را به دولت واگذاشت. گشه نیز ایده کمونیسم را میراث طرح تجدد می‌داند و از همین نظر آن را از اقدام‌های ارتجاعی که در قرن بیستم فاشیسم و نازیسم صورت داد جدا می‌کند. او اذعان دارد از جنبه نظری با ضرورت اشتراک و برابری موافق است. در واقع، جذابیت نظری کمونیسم را انکار نمی‌کند، ولی می‌گوید مشکل از زمانی آغاز می‌شود که می‌خواهیم ایده کمونیسم را به اجرا بگذاریم. اما بدیو در مخالفت با گشه تأکید دارد کمونیسمی که از آن دفاع می‌کند نقطه مقابل یک «ناکجاآباد» است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.