|

از جهان نمايش

«آتش‌سوزي‌ها»ي وجدي معود، «پرتره» اسلاومير مروژك، «خروج از هنرمند گرسنگي» تادئوش روژه‌ويچ و «آه، شب شيرين» تادئوش كانتور عناوين ترجمه‌هاي تازه‌اي از محمدرضا خاكي‌اند كه در مدت اخير توسط نشر روزبهان منتشر شده‌اند. از ميان اين چهار كتاب، «پرتره» اثري است كه سال‌ها پيش منتشر شده بود اما سه اثر ديگر براي اولين‌بار منتشر شده‌اند و البته «آتش‌سوزي‌ها» در مدتي اندك تجديدچاپ نيز شد. وجدي معود نويسنده‌اي امروزي است كه در لبنان متولد شده اما کودکي‌اش را در پاريس گذرانده و بعد به مونترال کانادا رفته و درآخر باز هم به فرانسه برگشته است. شهرت اين نويسنده لبناني‌تبار، به خاطر نوشتن نمايش‌نامه‌هايي است که در بسياري از کشورهاي جهان اجرا شده و به اين واسطه او به يکي از نويسندگان مهم فرانسوي‌زبان بدل شده است. «آتش‌سوزي‌ها» درواقع دومين قسمت از يک چهارگانه نمايشي است که بخش اول آن با عنوان «ساحلي» در سال ١٩٩٧ به روي صحنه رفت. «آتش‌سوزي‌ها» بخش ديگري از اين چهارگانه است که بي‌آنکه ادامه روايت «ساحلي» باشد، به طرح پرسش‌هايي درباره هويت پرداخته است. نويسنده در يادداشتي در ابتداي کتاب در اين مورد نوشته: «پرسش‌هايم را در اين مسير ادامه دادم، بي‌آنکه بدانم ادامه‌اش چه خواهد شد يا اينکه آن را کي و چگونه ادامه خواهم داد، يا اينکه به کجا خواهد رفت و دقيقا چگونه به پايان خواهد رسيد. فقط اين را مي‌دانم که مدت‌زماني نگذشت که کلمه‌اي همه فکر من را به خود مشغول کرد، کلمه‌اي که مي‌توانست عنواني براي نمايشي، يا نامي براي صحنه يا دکوري شود. اين کلمه، به من الهامي شهودي مي‌داد. الهامي روياگونه که تعيين‌کننده عنوان جنگل‌ها براي قسمت سوم اين چهارگانه نمايشي شد. همانند ساحلي، آتش‌سوزي‌ها هم نمي‌توانست بدون همکاري بازيگران پديد آيد. هم روش نوشتن نمايش‌نامه و هم شيوه اجراي آن نيز، کماکان، در ادامه ساحلي شکل گرفت و متن اين نمايش‌نامه هم با کمک بازيگران، و به موازات تمرين‌ها، در طول يک زمان ده‌ماهه، پديد آمد و نوشته شد.» «آتش‌سوزي‌ها» به خاطر فرمي كه دارد نمايش‌نامه‌اي حائز اهميت است. نوع روايت و ويژگي‌هاي تكنيكي و ساختاري «آتش‌سوزي‌ها» آن را به نمايش‌نامه‌اي تبديل كرده كه دست‌كم براي ما تازگي دارد. متن نمايش‌نامه ساختاري دكوپاژشده دارد به گونه‌اي كه انگار با متن يك فيلم‌نامه روبه‌روييم. «آتش‌سوزي‌ها» نمايش‌نامه‌اي با شخصيت‌هاي متعدد است و مسئله اصلي نيز در رودررويي پرسوناژها به واسطه ديالوگ‌هايشان نهفته است. معود نمايش‌نامه را در سي‌وهشت صحنه نوشته و به جز موضوعاتي كه او به عنوان نويسنده مطرحشان كرده، ساختار نمايش‌نامه نشان مي‌دهد كه او چقدر با ساختارهاي اجرائي تئاتر مدرن آشناست. زبان معود در اين نمايش‌نامه از ديگر ويژگي‌هاي اصلي اين اثر است، زباني شاعرانه كه در عين حال پر از خشم‌هاي كهنه و فروخورده است. «خروج از هنرمند گرسنگی» نمایش‌نامه‌ای است که روژه‌ویچ آن را بر اساس داستان کوتاه «هنرمند گرسنگی» کافکا نوشته و می‌توان آن را نشانه‌ای از پایان یک دوران یا به عبارتی پایان هنرمند گرسنگی دانست. روژه‌ویچ همواره با دغدغه کافکا روبه‌رو بوده و در نمایش‌نامه «دام» نیز روایتی از زندگی کافکا به دست داده است. خاکي در بخشي از مقدمه‌اش درباره اين نمايش‌نامه نوشته: «مردي بر صحنه حضور پيدا مي‌کند؛ او، تادئوش روژه ويچ، نمايشنامه‌نويس معاصر لهستاني است که با ما درباره دشواري‌هاي بازنويسي داستان هنرمند گرسنگي کافکا براي صحنه، و مسائل مربوط به قهرمان اين داستان حرف ميز‌ند. کمي آن‌طرف‌تر، هنرمند گرسنگي درباره خودش و ساير افرادي سخن مي‌گويد که در ظاهر هنرمند گرسنگي‌اند و درواقع، افرادي جعلي، بي‌اصالت و خيلي هم دنيوي‌اند. پس از پايان اين گفت‌وگو، پرده کنار مي‌رود و فضايي شبيه به گردشگاه نمايان مي‌شود. در يک سوي صحنه، قفس هنرمند گرسنگي قرار دارد. در کنار قفس، سه قصاب، شبانه‌روز، بر صحت گرسنگي‌کشيدن هنرمند گرسنگي نظارت و از غذاخوردن احتمالي او ممانعت مي‌کنند. در همان حال، در سوي ديگر، دوندگان مشغول دويدن‌اند؛ مادران کالسکه بچه‌هاي سه‌قلو و پنج‌قلويشان را مي‌گردانند، دسته موزيک شهر براي نواختن قطعات موسيقي آماده مي‌شود و يک مرد چاق نامتعارف - که مدير سيرک است- بر سر زنش فرياد مي‌کشد، چون هر روز تماشاگران نمايش هنرمند گرسنگي کمتر مي‌شوند. آنها ديگر نمي‌توانند از نمايش هنرمند گرسنگي پولي دربياورند، زيرا زمانه عوض شده و برنامه هنرمند گرسنگي جذابيتش را از دست داده است و کم‌کم منسوخ مي‌شود. نمايشنامه خروج از هنرمند گرسنگي نشان‌دهنده پايان يک دوره است؛ دوره‌اي که مي‌توان آن را پايان هنرمند گرسنگي ناميد». «آه‌، شب شيرين» كتابي از تادئوش كانتور است و اين درواقع اولين ترجمه خاكي از كانتور به‌شمار مي‌رود و احتمالا در آينده او آثار ديگري از كانتور را به فارسي ترجمه خواهد كرد. كانتور يكي از مهم‌ترين كارگردانان و نظريه‌پردازان تئاتر لهستان است كه تاثير زيادي بر تئاتر و ادبيات نمايشي لهستان گذاشته است. «آه، شب شيرين» شعر-تئاتر نابي است كه در آن با روند شكل‌گيري يكي از اجراهاي كانتور آشنا مي‌شويم. كانتور به جز آنكه كارگرداني مشهور است، شاعري دادائيست و نقاش و مجسمه‌ساز نيز هست. «پرتره» اسلاومير مروژك كه اين نيز مدتي پيش توسط نشر روزبهان منتشر شد، اولين ترجمه محمدرضا خاكي به شمار مي‌رود كه سال‌ها پيش به چاپ رسيده بود و اجرا هم شده بود. «پرتره» نمايش‌نامه‌اي تمثيلي و سياسي-اجتماعي است كه تصويري از لهستاني به دست مي‌دهد كه در آن فضا اندكي باز شده و مي‌توان درباره چيزهايي حرف زد كه قبلا امكانش وجود نداشت. مروژك روزنامه‌نگار، داستان‌نويس، كاريكاتوريست و نمايش‌نامه‌نويس معاصر لهستاني است كه كارش را با نوشتن متون طنزآميز و طراحي كاريكاتور براي روزنامه‌ها آغاز كرده بود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.