هاشم آغاجری: طالقانی صدای بی‌صدایان بود

جماران: مراسم سی‌ونهمین سالگرد درگذشت آیت‌الله طالقانی روز گذشته در کانون توحید تهران برگزار شد. حجت‌الاسلام‌والمسلمین کوشا در این مراسم در سخنانی، گفت: پیامبر اکرم(ص) همواره در مسائل مختلف اجتماعی به مشورت با دیگران می‌پرداخت و نظر آنها را جویا می‌شد. در نگاه آیت‌الله طالقانی نیز سیاست‌مداران، اقتصاددانان، جامعه‌شناسان، روان‌شناسان و فرهنگ‌بانان باید به مشورت گرفته شوند. معمولا وظیفه اصلی حوزه‌های علمیه «فرهنگ‌بانی» است وگرنه حوزه‌های علمیه که در اقتصاد، سیاست و امور بین‌المللی متخصص نیستند. آنها باید قرآن و ایده‌های فرهنگی قرآنی را برای مردم تبیین کنند. او افزود: بنابراین آن درختی که به نام شورا در اسلام مطرح است، زمانی شاهد میوه شیرینش خواهیم بود که بتوانیم از اهل فنّ به‌درستی استفاده کنیم، نه اینکه آنها را فراری دهیم. پس باید به تعبیر آیت‌الله طالقانی دل‌های رمیده را جذب کرد. هاشم آغاجری نیز در این مراسم گفت: سخن‌گفتن از پدرطالقانی از یک طرف بازخوانی تجربه 40 سال اخیر در پرتوی صدایی حاشیه‌ای و از طرفی دیگر، بازخوانی طالقانی در پرتوی یک تجربه زیستی 40ساله است. متأسفانه صدای طالقانی، چندماه بعد از پیروزی انقلاب خاموش شد. او افزود: یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های طالقانی این بود که همواره تلاش کرد تا صدای بی‌صدایان باشد و بخش‌های به‌حاشیه‌رانده‌شده را نمایندگی کند. ایشان تلاش می‌کرد تا برای اقشار پایین و حاشیه‌ای جامعه بسترسازی کند تا بتوانند سخن بگویند. فاصله عمیقی میان نظر و عمل ما وجود دارد اما اصل وحدت نظر و عمل در آیت‌الله طالقانی رعایت می‌شد. باید توجه داشت که اسلام یک مجموعه مدرسی نیست که فقط تدریس و تکرار شود بلکه اسلام را باید در متن زندگی و عمل و در تجربه زیستی و تضادهایی که بر سر راه انسان قرار دارد، فهم کرد و طالقانی این تجربه را به دست آورده بود. او بیان کرد: برخی در سال‌های اخیر گفتند که آزادی در مقابل توحید قرار دارد. درحالی‌که این دیدگاه با دیدگاه طالقانی هیچ سنخیتی ندارد. در همه تفسیرها و اندیشه‌های طالقانی دیده می‌شود که اصل بر تغییر و حرکت و پویایی است. ما وقتی جهان پویا و در حال حرکت را تئوریزه می‌کنیم، نوعی ثبات ایجاد می‌کنیم. اما این ثبات امری فراتاریخی و طبیعی نیست. بنابراین فهم و درک دین و انسان در نگاه آیت‌الله طالقانی، اساسش بر تغییر و حرکت است. آغاجری گفت: طالقانی نماینده فکری گذار تکاملی از مشروطیت به جمهوریت در ایران است. منظور از مشروطه صرفا سلطنت مشروطه نیست بلکه ساختار دوگانه‌ای است که می‌کوشد از یک‌سو نهادهای ثابت فرامردمی و فراانتخابی و فرادموکراتیک را به‌طور ثابت نگه دارد و از سوی دیگر پارلمان و نهادهای انتخابی را در کنار آن ایجاد کند. طالقانی براساس این تجربه، گذار به سمت جمهوریت تمام‌عیار را مدنظر قرار داد. اما جمهوریت تمام‌عیار طالقانی، با جمهوریت طبقاتی، لیبرالی و جمهوری‌های نمایندگی متفاوت است. جمهوری مدنظر او یک جمهوری شورایی و مستقیم است که هدفش تنها این نیست که سامانه سیاسی را تنظیم کند بلکه منظور آن این است که مردم در جریان این نظام سیاسی خودشکوفا شده و فعلیت پیدا کنند. او گفت: نظام سیاسی مورد نظر طالقانی رهایی‌بخش بود. به این معنا که نظام جمهوری دموکراتیک شورایی، یک ضلع از نظام سیاسی مورد نظر طالقانی و در کنارش ضلع دیگری است که حتما نظام سیاسی باید برای رفع آن اقدام کند و آن نفی فقر، نفی به ذلت کشیده‌شدن عزت و کرامت انسان به دلیل نیاز مادی است. این فعال سیاسی در بخش دیگری از سخنانش گفت: طالقانی خود را در آینه دیگری و دیگری را در آینه خود می‌دید. او هیچ‌گاه خود را در تضاد با دیگری نمی‌دید، به همین دلیل است که او دلی دریاگون داشت که همه می‌توانستند خود را در زیر چترش ببینند. فاضل‌میبدی نیز در این مراسم گفت: آیت‌الله طالقانی روی دو مسئله حساسیت و تمرکز فکری داشت؛ نخست استبداد و دیگری خرافات. این استاد حوزه گفت: مرحوم طالقانی در مسجد هدایت یعنی جایی که نه ردیف بودجه داشت و نه درآمدی، خلوص خود را به نمایش گذاشت و پذیرای انسان‌های فرهیخته و دانشگاهی بود. در آنجا اسلام در برابر مارکسیسم مطرح می‌شد و مرحوم آقای محمدتقی شریعتی در مشهد نیز تفسیری از قرآن می‌نویسد که جدید است. محمدمهدي جعفري، از همراهان آيت‌الله طالقاني و از مبارزان پيش از انقلاب هم در اين مراسم گفت: در اسفند 1357 و در‌حالي‌که فقط يک ماه از پيروزي انقلاب مي‌گذشت، آيت‌الله اشراقي، داماد امام، در مصاحبه‌اي درباره حجاب زنان پيرو اقليت‌هاي ديني در جمهوري اسلامي، گفت: بهتر است آنان به احترام زنان مسلمان رعايت کنند. چون از اين جمله اين‌گونه برداشت شد که قرار است الزاماتي براي حجاب زنان حتي غيرمسلمان برقرار شود، اعتراضاتي در جامعه به وجود آمد و به‌‌ویژه به‌دلیل انتساب مرحوم اشراقي به امام، موضع رهبر فقيد انقلاب تلقي شد. او اضافه کرد: من در آن زمان در صداوسيما بودم و به‌دلیل ارتباط و نزديکي با طالقاني، مأمور شدم خودم با ايشان مصاحبه کنم و گفت‌وگو انجام شد و در آن مصاحبه گفتند وقتي در اصل دين اجبار نيست، نمي‌توان در فرع اجبار کرد. اين مصاحبه ابتدا از تلويزيون پخش نشد، ولي وقتي امام گفتند «نظر آقاي طالقاني نظر من است»، پخش شد و روزنامه اطلاعات نيز همان را نقل کرد. محمدمهدي جعفري خاطرنشان کرد: متني که با اين مضمون به مرحوم طالقاني نسبت داده مي‌شود و در شبکه‌هاي اجتماعي منتشر شده، درست است، منهاي دو، سه جمله آخر که در گفتار طالقاني نبود و اضافه شده است. (مي‌ترسم روزي برسد که موضوع جامعه تار موي زنان باشد نه دزدي و اختلاس)، به‌جز اين عبارت بقيه درست و مستند است و مصاحبه را هم خودم انجام داده‌ام و قابل مراجعه به روزنامه اطلاعات هم هست.