خاورمیانه باید چین را جدی بگیرد
استیون کوک. پژوهشگر خاورمیانه در شورای روابط خارجی
اواخر دهه 90 میلادی، رهبران چین که سودای نفوذ در خاورمیانه و جهان عرب را در سر میپروراندند، در دیدار با مقامهای مصری این تمایل خود را عیان کردند اما اینگونه با پاسخ منفی دولتمردان مصری روبهرو شدند: «چین نمیتواند جایگزین ایالات متحده شود» و پس از کمی مکث «هنوز» را هم انتهای جمله خود اضافه کردند. اکنون با گذشت دو دهه به نظر میرسد زمان این جایگزینی فرارسیده باشد. در ابتدای تابستان، شی جینپینگ رئیسجمهوری چین هشتمین نشست همکاریهای چین و اعراب را با تأکید بر لزوم همکاری و تعامل دو طرف در مقابل چالشها و تلاش برای دستیابی به راهحل برد-برد برای پکن و جهان عرب افتتاح کرد. چند هفته پس از این سخنرانی شی بهعنوان اولین رئیسجمهور چین در سه دهه اخیر به امارات متحده عربی سفر کرد و توافقنامههای اقتصادی متعددی با شیخنشینهای این کشور امضا كرد. کنفرانس چین و اعراب و نیز سفر شی به امارات در زمانی رقم خورد كه منافع این کشور در خاورمیانه اخیرا به شدت افزایش یافته است. چین در سالهای اخیر قصد دارد نفوذ اقتصادی خود در آسیای میانه، خاورمیانه و اروپا را افزایش دهد و بر همین اساس میخواهد مسیر تاریخی جاده ابریشم را بازسازی کند و اعلام کرده در تمام کشورهایی که در مسیر و اطراف این جاده قرار دارند، سرمایهگذاری گستردهای برای توسعه زیرساختها انجام خواهد داد. بسیاری از این پروژههای هنگفت آغاز شده و سرمایهگذاران چینی بیش از گذشته به خاورمیانه سفر میکنند. واقعیت این است که اقتصاد چین درحالحاضر توانایی حضور اقتصادی گسترده در خاورمیانه و جهان عرب را دارد. شی در کنفرانس چین و جهان عرب با تأکید بر این موضوع همچنین متعهد شد که کشورش 20 میلیارد دلار وام به کشورهای عربی اعطا خواهد کرد و در کنار آن نیز 90 میلیون دلار برای حمایت از آوارگان و بازسازی به سوریه، یمن، اردن و لبنان اختصاص خواهد داد. رئیسجمهور چین همچنین از کمک «چندین میلیارددلاری» کشورش برای «ایجاد ثبات اجتماعی» به کشورهای عربی خبر داد. در طرحهای چین برای خاورمیانه و جهان عرب، عربستان، مصر و امارات جایگاه خاصی دارند و پکن قصد دارد بیشترین سرمایهگذاریها را در این کشور انجام دهد. حدود 60 درصد صادرات چین به کشورهای عربی وارد این سه کشور میشود و پکن قصد دارد با تأسیس کارخانههایی در مصر، عربستان و امارات، بخشی از صادرات خود به آفریقا، خاورمیانه و اروپا را از این کشورها انجام دهد. تمایل چین به نفوذ در جهان عرب و خاورمیانه در حالی صورت میگیرد که این «استعمارگری جدید» چین در جنوب شرق آسیا و همچنین در آفریقا با اعتراضها و مقاومتهایی روبهرو شده اما در جهان عرب شاهد چنین اعتراضی حتی در سطح مقامهای دولتی نیستیم. در اوایل قرن حاضر وقتی نزد دیپلماتهای مصری از چین صحبتی میشد با ناراحتی واکنش نشان میدادند؛ واکنشی که عجیب نبود. حزب کمونیست چین به حزب دموکراتیک ملی مصر درسی فراموشنشدنی داده بود که چگونه میتوان بدون افزایش همبستگی اجتماعی و اعمال قدرت از سوی حزب حاکم رشد اقتصادی بلندمدت داشت. اخیرا یکی از مقامهای ارشد کشورهای حاشیه خلیجفارس با انتقاد از رویکرد ایالات متحده در قبال منطقه، وجود دوقطبی سیاسی در واشنگتن را عامل عدم اتکا به این کشور دانست و حتی هشدار داد که سیاستزدگی و دوقطبی سیاسی که در سالهای اخیر در واشنگتن شدت گرفته، نهتنها باعث دوری واشنگتن از خاورمیانه میشود بلکه حتی میتواند شراکت دو طرف را نیز با خطر و چالشهای جدی روبهرو کند. این مقام ارشد که به نامش اشاره نشده میگوید: «موقعیتی که در آن قرار داریم را باید درست ببینیم. ما بهدنبال توسعه اقتصادی هستیم. پس برای دستیابی به این هدف باید شراکت اقتصادی با چین را توسعه دهیم». چین در راستای استراتژی «برد-برد» خود و با اتکا به منابع گستردهای که در اختیار دارد میتواند بنادر، فرودگاهها، مراکز و مناطق مهم اقتصادی داخلی و منطقهای در این کشورها ایجاد کند. اما نکتهای در این میان وجود دارد؛ پکن در حالی میخواهد نفوذ خود در جهان عرب را افزایش دهد که در قبال هیچکدام از چالشها و بحرانهای جدی خاورمیانه و جهان عرب با روشی جدی و تأثیرگذار موضعگیری نکرده است. مبارزه با تروریسم، بنبست صلح فلسطین و اسرائیل و بحران در سوریه و یمن از جمله چالشهایی است که چینیها خود را چندان درگیر آنها نكردهاند یا شاید در آینده و با افزایش قدرت اقتصادی خود در خاورمیانه بخواهند موضوعات سیاسی، امنیتی و نظامی را نیز مورد توجه قرار دهند. درهرحال آنچه امروز مشخص است این است که صرف سرمایهگذاری اقتصادی نمیتواند باعث جلب توجه اعراب شود و به همین دلیل است که هنوز این کشورها پکن را جایگزینی جدی برای ایالات متحده نمیدانند. کشورهای خاورمیانه از چین انتظار تأمین امنیت را ندارند. امنیت را واشنگتن برای آنها ایجاد کرد و چین با بهرهگیری از این امنیت به سرمایهگذاری اقتصادی در منطقه میپردازد. اکنون هم که ایالات متحده تصمیم گرفته حضور نظامی خود در منطقه را کاهش دهد، نگاه کشورهای عربی برای تأمین منافع خود در سوریه و یمن معطوف روسیه میشود نه چین.
منبع: فارنپالیسی
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.