به مناسبت «روز ملی سینما»
حال سینما خوب نیست
حسين جعفريان . مدير فيلمبرداري
از من خواسته شد که به مناسبت روز ملی سینما راجع به اوضاع امروز سینما مطلبی بنویسم. از آنجا که متأسفانه چندسالی است به دلایل موجه و غیرموجه فرصت نکردهام فیلمهای بهنمایشدرآمده را ببینم یا از نزدیک ناظر و بهطور مستقیم درگیر جریانهای تأثیرگذار بر سینما باشم، نمیتوانم در این مورد با قاطعیت اظهارنظر کنم، اما بر اساس آنچه در ادامه توضیح میدهم بالاخره دیدگاههایی برای خودم دارم. در مورد سینما - مثل هر موضوع دیگری- هم میتوان شناخت عینی داشت و هم شناخت ذهنی. اگر تمام فیلمهای سینمایی را دیده باشی و برای تعامل با همه عوامل فیلم و دنیای سینما به تمام حوزههای مربوط به این حرفه و هنر سر کشیده باشی، به یک شناخت عینی و بیواسطه دست پیدا میکنی و بر اساس طرز فکر، سلیقه و علایق شخصیات به استنباطهایی میرسی که کاملا مربوط به خود توست و با قاطعیت هم میتوانی بیانشان کنی. جدا از این، یک نوع شناخت ذهنی هم داریم. معمولا ما سینماگرها با کنجکاوی اخبار سینمایی را دنبال میکنیم، حتیالمقدور نقدها و گزارشهای سینمایی را میخوانیم یا گوش میدهیم. در فضای مجازی هم پیگیر بازخوردهای نمایش فیلمها و نیز مطالبی که دوستان واقعی یا مجازیمان درباره فیلمها یا اتفاقات سینمایی مینویسند، هستیم. شناختی که به این شکل به دست میآید، شناختی ذهنی است و نه عینی و تجربی. بر اساس همین شناخت ذهنی است که بدون دیدن فیلمها در مورد تواناییها، ویژگیها و سطح کار عوامل فیلم نظر و برداشتی داریم که چندان هم دور از واقعیت نیست، همراه با اماواگرهایی البته. این طول و تفصیل برای این بود که بگویم آنچه در ادامه راجع به اوضاع امروز سینما مطرح میکنم، برآمده از شناختی ذهنی است. به همین دلیل هم ممکن است عاری از اماواگر نباشد. به نظر میرسد از بین سه دسته فیلمی که بهطور معمول در سینمای ما تولید میشوند؛ یعنی فیلمهای سفارشی، فیلمهای تجاری و فیلمهای هنری فعلا برگ برنده در دست فیلمهای تجاری است؛ فیلمهایی که در ساخت آنها اصل مهم دستیابی به گيشه خوب و کسب درآمد هرچه بیشتر است. آنچنانکه از نقدها و اظهارنظرهای خبرگان سینما برمیآید، این نوع توليدها روزبهروز بیشتر به سمت ابتذال کشیده میشوند. شخصا معتقدم كه سینمای ما مثل هرجای دیگری به تولید همهنوع فیلم و بهویژه فیلمهای سرگرمکننده احتیاج دارد، ایرادی هم ندارد که با توجه به وضع روحی مردم در شرایط ناخوشایند این روزها به ساخت فیلمهای کمدی بیشتر بها داده شود، ولی بالاخره ساخت فیلمهای تجاری و بعضا كمدي هم مستلزم رعایت اصول و معیارهایی است که عدول از آنها کار را به ابتذال ميكشاند و مطمئنا در درازمدت مردم را خسته و دلزده میکند. با توجه به آمار فیلمهایی که در چند سال گذشته ساخته شده، تعداد فیلمهای سفارشی - فیلمهایی که با بودجههای دولتی یا سایر نهادها ساخته میشوند و بهطور طبیعی از نظر مضمون بر دیدگاههایی تأکید دارند که مورد پسند و خواست آنها است- چندان زیاد نیست، ولی حجم سرمایههایی که صرف ساخت آنها میشود علیالظاهر بیشتر از مجموع سایر تولیدهاست. دستاندرکاران سینمای تجاری میتوانند مدعی باشند که با تولید این نوع فیلمها اولا توانستهاند بهعنوان سرمایهگذار درآمد بالايي كسب كنند. ثانيا تماشاگران بیشتری را به سالنهای سینما کشاندهاند، ثالثا با رونقبخشيدن به صنعت فیلمسازی و افزایش کمی توليدهاي سينمايي براي عوامل هرچه بیشتری کار ایجاد کردهاند، ولی فیلمهای سفارشی با همه سرمايه هنگفتی که صرف ساختشان میشود و با همه امتیازهای تبلیغاتی گستردهای که داشتهاند به چنین توفیقهایی دست نیافتهاند. این نوع فیلمها معمولا گيشه موفقی نداشتهاند، برای همین کمتر توانستهاند حتی سرمایه اولیهشان را برگردانند. بالطبع قادر هم نبودهاند تماشاگر چندانی را جذب کنند و این یک معنایش میتواند این باشد که نتوانستهاند پیامی را که پول زیادی صرفش کردهاند به مخاطبهای بالقوه منتقل کنند.با توجه به محدودبودن تولید این نوع فیلمها میتوان گفت شغل چندانی هم ایجاد نکردهاند. البته در بین تولیدهای سفارشی گاهی فیلمهای موفقی هم وجود داشته؛ بهویژه آنهایی که کارگردانهای کهنهکار یا استعدادهای نوپا ساختهاند؛ ولی خب استثنا قاعده نمیشود. فیلمهای هنری، چه آنها که در بین فیلمهای سینمای بدنه اکران عمومی میشوند و چه آنهایی که در سینمای هنر و تجربه بهطور محدود به نمايش درميآيند، اولا تعدادشان درمقایسه با گذشته کمتر شده، ثانیا درصد کمی از آنها گيشه موفقی داشتهاند. فقط فیلمهای معدودی در این حوزه فروش خوبی داشتهاند؛ مانند فیلمهای اصغر فرهادی یا استعدادهای تازهای مثل سعید روستایی و...؛ با این حال بیشتر فیلمهای این دسته توانستهاند رضایت خاطر علاقهمندان جدی و هنردوست سینما را جلب کنند و در پرورش ذوق و ارتقای درک و دریافتهای زیباییشناسانه آنها مؤثر واقع شوند یا آنها را به تفکر و تعمق بیشتری وادارند. واقعیت این است که بار اصلی شهرت و معروفیت جهانی سینمای ما بر دوش این نوع فيلمهاست. بدون آنکه بخواهم چشمبسته مطرحشدن فیلمها در جشنوارههای خارجی را ملاک معتبری برای ارزشگذاری فیلمها بدانم -که جشنوارهزدگی گاهی خود آفتی برای سینمای ما بوده است - ولی در شرایطی که به خاطر تبلیغات مغرضانه چهرهای منفی از مملکت ما در جهان ساخته شده که متأسفانه خودمان هم با اشتباهها و محاسبههای غلطمان به آن دامن زدهایم، این سینمای خلاقانه هنری ایران بوده است كه توانسته به زدودن اين چهره منفی کمک کند و جهانیان را وادارد تا با احترام به ایران و ایرانی بنگرند. این را هم بگویم که مرزبندی صددرصد مشخصی بین تولیدهای سینمایی وجود ندارد. ممکن است فیلمهای سفارشی یا تجاری حائز ارزشهای هنری هم باشند یا برعکس. میدانیم که بخش عمدهای از بودجه تعداد زیادی از فیلمهای هنری هم از جایی میآید که بهنوعی دولتی هستند؛ اما با توجه به خیل بيكاران سینما باید بگویم متأسفانه حال سینمایمان از این منظر خوب نیست؛ آنهم در وضع آشفته و فاجعهبار اقتصادی این روز و روزگار! متأسفانه تعداد زیادی از عوامل سینمایی بيكارند، اکثر فارغالتحصیلهای دانشکدههای سینمایی نتوانستهاند جذب سینما شوند، آموزشگاههای متعدد سینمایی پُر از هنرآموزان جوانی است که از روی علاقه و گاهی هم به امید یافتن کار به این مراکز روی آوردهاند و با همه وقت و پولی که صرف آموختن کردهاند، اکثر قریببهاتفاقشان بيكارند. دلم میگیرد وقتی اینهمه علاقه و استعداد و شور به هدر میرود. میدانم که متأسفانه بيكاری در تمام حرفهها به طور گسترده وجود دارد؛ اما طبيعي است که من به بيكاران حوزه كاري خودم توجه کنم. سازوکار حاکم بر چرخه تولید فیلم نابسامان و غیراصولی است، مديريتها ناكارآمد و اغلب دستبستهاند، خانه سینما هم کاری از دستش بر نمیآید. همه هم میدانیم چرا؛ ضمن اینکه احتمالا ناکارآمدی و دید محدود به این نهاد صنفی هم سرایت کرده است. اینکه این مورد آخر را با تردید میگویم، بهایندلیل است که از نزدیک در جریان فعالیتهای خانه سینما نیستم و نمیخواهم از ارزش زحمات کسانی که دلسوزانه در آنجا تلاش میکنند، بکاهم؛ ولی خب نتایج بهدستآمده یا بهدستنیامده امیدوارکننده نبوده و نیست. نكته پایانی اینکه آنطور که از اعتراضهای فردی و گروهی سینماگران برمیآید، متأسفانه چند سالی است که سرمایههای مشکوکی وارد هنر-صنعت سینما شده است و نهفقط سینما؛ بلکه در اکثر هنرها ازجمله نقاشی و موسيقي و... كه حتما خبرهای مربوط به آن را خواندهاید یا شنیدهاید. روزگاری تشویق سرمایهداران به سرمایهگذاری در سینما امری پسندیده بود؛ ولی امروزه به اقدامی مذموم و مخل روند تولید فیلم تبدیل شده؛ چراکه منابع کسب این سرمایهها نامشخص و بیشتر حاصل رانتخواری و فساد اقتصادی است. پرداخت دستمزدهای نجومی به تعدادی از بازیگرها -و نه همه آنها- سازوکار تولید را بههم ریخته و بخش خصوصی را به حاشیه رانده که در ظاهر مرجعی هم برای رسیدگی به این وضع وجود ندارد و صدای فردی یا جمعی سینماگران هم به جایی نمیرسد؛ چون به این موضوع از سوی مطلعان و آنهایی که از نزدیک دستی بر آتش دارند، پرداخته شده و خواهد شد؛ پس بهتر است به همین اندک بسنده شود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.