گفتوگو با کيومرث وجداني، منتقد قديمي و برجسته تاريخ سينماي ايران به مناسبت روز سينما
همچون عاشق
علی فرهمند
خواننده عزيز! اکنون که قصد خواندن اين سؤالنامه را کردهايد، خود را مقابل يکي از گنجينههاي نقد فارسي خواهيد يافت که پس از پنج دهه نوشتن و ننوشتن و ناگزير پنهانشدن از اجتماع ايرانيها، لب به سخن گشوده است. اين مرد از آنِ دوران اوج نقدنويسي ايران است؛ دهه 40؛ دوراني که او به همراه يکي ديگر، دو پيشواي «نقد فيلم» - به معناي علمي، راهگشا و غيرذوقي- بودهاند و آن ديگري را اجازه نامبردنش نيست که نامش موجب قهرش با ما ميشود؛ اما اين يک؛ «کيومرث وجداني»، يکي از مهمترينهاست و نقدهاي پيشينش، جلوتر از زمانه خود. «وجداني» کسي بود که به همگان «هيچکاک» را معرفي کرد و درباره «پازوليني» و «آنتونيوني» نوشت؛ زماني که از منتقد زمانه تا شاعر زمان تا تحصيلکردههاي سينما، همه فيلمفارسي ميساختند و فيلمفارسيوار روشنفکري ميکردند. اين گفتوگو شامل سؤالاتي است ساده، صرفا براي شناخت کلي يک منتقد باسواد و تأثيرگذار و گلچين سؤالات غيرتخصصياي است از کتابي درباره ايشان؛ که به طور تخصصي درباره سينما صحبت ميکند و به زودي نيز منتشر خواهد شد. اهميت اين سؤالنامه اما فارغ از بحث شناختن و آشنايي با نظرات کلي او نسبت به سينما، تلنگري است به وضعيت نقد امروز ايران که ابدا اوضاع مساعدي ندارد و اکنون نيز بسياري فيلمفارسيوار نقد فيلم مينويسند؛ بنابراين اميد است که اين سؤالنامه بتواند به بازخواني نقدهاي «کيومرث وجداني» و الگوبرداري و شناخت يکي از روشهاي اصولي نقد فيلم توسط نسل جديد شبهنقدنويسان بينجامد؛ اما براي نزديکي به روشهاي تحليلي او و رسوخ به جهان سينمايي «کيومرث وجداني»، اين گفتوگو کافي نيست و بايد صبر کرد تا روز انتشار کتاب نامبرده که حقير برعهده دارد. ابتدا از شخص «کيومرث وجداني» و زندگي شخصياش بگوييد. کي و کجا متولد شد و چرا به سراغ سينما رفت؟ و بعد به چه دليل ترک سينما گفت؟ بگذاريد شما را جداي از نوشتههایتان بشناسيم... . کوتاه بگويم که در تهران زاده شدم؛ به سال 1317 و بهجز دو سال خدمت سربازي، باقي عمر را - تا پيش از ترک وطن- در تهران سپري کردم. من؛ تنها فرزند يک خانواده از طبقه متوسط هستم. پدرم کارمند دولت بود و پدر و مادر هر دو تحصيلکرده؛ اما علاقه آنها به سينما فراتر از انگيزه عموم مردم به شمار نميرفت؛ يعني سينما براي پدر و مادرم چيزي بيش از سرگرمي تلقي نميشد. من اما از همان دوران کودکي، گرايش بسيار به برخي فيلمها داشتم که بعدها در زمره بهترينهاي «سينما» ثبت شدند. در مدرسه نمرههاي خوبي کسب ميکردم و معدلم بالاتر از حد متوسط بود و همين امر موجب راهيابي من به دانشکده پزشکي شد. علت انتخاب اين رشته هم در وهله نخست، مسائل مادي بود؛ اين رشته من را تأمين مالي ميکرد؛ اما خيلي زود متوجه شدم که چه اشتباهي کردهام! من خيلي بيشتر از پزشکي، سينما را دوست داشتم و دقيقا پس از درگيرشدن با اين رشته بود که متوجه شدم تنها لذت زندگيام در تماشاي فيلمها، خواندن درباره آنها و بعد نوشتن درباره سينما خلاصه شده است. خيلي خوششانس بودم که علاقه ديگرم را در يکي از گرايشهاي رسانهاي پزشکي؛ يعني «روانپزشکي» يافتم که در غير اين صورت تمام دوره تحصيل من چيزي جز اتلاف وقت نبود. پس از فارغالتحصيلي از دانشکده پزشکي و پايانيافتن خدمت سربازي، من در يک بيمارستان رواني کاري گير آوردم؛ اما براي گرفتن تخصص - ناگزير- تن به مهاجرت دادم. با تمام اينها، انگيزه نهايي من ورود به مدرسه فيلم و مطالعه رشته سينما بود؛ اما به زودي متوجه شدم که مطالعه روانپزشکي در انگلستان يک کار تماموقت است و تعهد و مسئوليتپذيري بالايي ميطلبد و نميشود هيچگاه به قصد سينما از آن غافل شد. حدود 10 سال تحصيل در رشته روانپزشکي، من را از دنياي سينما دور کرد. تنها پس از اينکه خود را واجد شرايط خاصي در اين رشته ديدم، به لذت اصليام در زندگي بازگشتم، اما به خود آمدم و ديدم که شکاف بزرگي در حوزه مطالعات سينمايي در من به وجود آمده که سالها بر من غلبه کرده و از بسياری چيزها جدا افتادهام. اکنون سعي من جبران وقت رفته است؛ جبران تمام کتابها و فيلمهايي که از دست دادهام. نقدهاي شما به صورت پراکنده در چند مجله قابل دستيابي است، اما مجله «ستاره سينما» -ظاهرا تا مدتي- رسانه تمامقد شما بود و شايد بتوان گفت بخش «انتقاد فيلم» اين مجله را همراه با «بيژن خرسند» ميگردانديد. اين را ميشود از نوشتههاي بعضا بلندبالایتان حدس زد. کمي از شکل کار در «ستاره سينما» و همکاري با «خرسند»- بهعنوان سردبير- بگوييد. فعاليتهاي من در زمينه سينما همواره محدود به نوشتن درباره فيلمها بوده و هرگز در اداره هيچ صفحهاي، نقشي نداشتم؛ اما هميشه از کارکردن با سردبيران فوقالعادهاي مانند «پرويز نوري» و «بيژن خرسند» بهرهمند شدهام. من «خرسند» را يک سردبير به تمام معنا يافتم، با دانش گستردهاي در مورد سينما و عطشي که به يادگيري هرچه بيشتر سينما داشت. او بهعنوان يک رهبر، نويسندگان مجله را تحريک کرد تا بهترين خوانندگان سينما از آنِ مجله خودش شود. ويژگي مهم «خرسند»، اعتمادش به اعضاي تيم «ستاره سينما» بود و در نوشتن، آزادي کامل به ما ميداد. من هيچوقت با او به مشکل برنخوردم؛ اما از آنجا که در سال 1968 ترک وطن گفتم، ارتباط با «خرسند» (و همچنين با تمام دوستان ديگرم) را از دست دادم و به دليل اين شکاف طولاني، خاطرات من از او مبهم است. فکر ميکنيد مخاطبان نقدهاي شما عموما از چه سطح سوادي برخوردار هستند؟ ضمن اينکه سؤال بعديام اين است که اساسا مخاطب براي شما اهميت دارد؟ در واقع مدتهاست مسئله «مخاطبِ منتقد» ذهنم را درگير کرده و شعار «نقد براي مردم» هم ديگر راضيام نميکند و بيشتر به جمله «بيژن خرسند» که «نقد شرح حال خودِ ماست» معطوف هستم و اتفاقا جملهاي از شما خواندم در مجله «ستاره سينما» در شماره بهمن 1345 که درباره «فليني» نوشته بوديد: «فليني فيلم را در درجه اول براي خود ميسازد تا تماشاچي». آيا خود شما هم در نقدنويسي اينگونه هستيد؟ بههرحال شما مينويسيد که کسي يا کساني آن را بخوانند. من همهجور مخاطبي داشتهام؛ جوان و پير، تحصيلکرده و دانشگاهنرفته؛ اما يک چيز بين آنها مشترک است: عشق به سينما. ولي غالب مخاطبانم را نسل جوان، تحصيلکرده و فرهنگي تشکيل ميدهند که سينما را با ديد «هنر» مينگرند. با توجه به سؤال شما درباره نوشتهام درباره سينماي «فليني»، حتي اگر او در ابتدا -صرفا- براي رضايت شخصي خودش فيلمهایش را ساخت، نميتوانم اين را تصور کنم که فيلمهایش بدون قرارگرفتن در معرض ديد همگان، فيلمهاي کاملي به نظر برسند. دقيقا مثل نوشتههاي من؛ بالاخره بايد کساني آن را بخوانند. به جمله «خرسند» برگرديم: آيا نقدهايتان به نوعي شرح حال خود شماست؟ نوشتههاي من براساس عواطف و احساسات من شکل گرفته است و آنچه در طول زندگيام تجربه کردهام و مسائلي که دنياي ذهنيام را تشکيل داده و باعث شکلگيري خودِ «من» شده است؛ اما نفوذشان غيرمستقيم است. هرگز نوشتههایم به طور مستقيم مبتني بر زندگي شخصيام نيست. رويکرد شما را نسبت به پرداخت اثر تا حدي تحت تأثير «سوزان سونتاگ» ميبينم؛ چه در قالب بررسي سينماي کارگردانها (که در ستاره سينما شکل ميگرفت) و چه در مسير موشکافي مضامين و چه در نوع پرداختن به فرم اثر. «سوزان سونتاگ» و نوشتههایش را بسيار قبول دارم و ميپسندم؛ اما منبع اصلي الهام من، «سايت اند ساوند» -بهويژه دوران طلايي «پنهلوپه هيوستن»- و منتقدان فرانسوي «کايهدو سينما» در دوران موج نو بوده است. چرا در دوره نخست نقدنويسيتان، نقدي از شما حول سينماي ايران يافت نميشود؟ فکر ميکنم دو يادداشت درباره سينماي پيش از انقلاب بيشتر نداريد. من تا پيش از سال 1968 که در ايران بودم، فيلمهاي ايراني زيادي ديدم؛ اما دليلي نداشت دربارهشان چيزي بنويسم. آنقدر فيلمها ضعيف و زير سطح استاندارد بود که ترجيح دادم سکوت کنم. در واقع به کلي از سينماي کشورم نااميد شده بودم و قصد هم نداشتم چيزی منفي دربارهاش بنويسم. اما در همان زمان هم فيلمهاي قابل نقدي وجود داشت. فرخ غفاري «شب قوزي» را ساخته بود و «رهنما»، «سياوش در تخت جمشيد» را؛ يا ميشد درباره سينماي -به نوعي- آوانگارد «نصيب نصيبي» نوشت؛ «مرگ يک قصه» را تا آن زمان ساخته بود. مهمتر از اينها «گلستان» بود و «خشت و آينه»اش؛ اما ظاهرا هيچ اظهارنظري دربارهاش نکرديد. بايد بگويم که سينماي مطلوب من درست پس از 1968 در ايران شکل گرفت و من فرصت تماشاي يکسري فيلمها را نيافتم. اگرچه در آن زمان «فرخ غفاري» را ميشناختم يا مثلا «کاووسي» را اما يا فيلمها آثار مطلوب من نبود يا هرگز فرصت تأمل دربارهشان دست نداد. تصورش سخت است؛ اما من با گذشت زمان زيادي از مهاجرت، حتي نام «کيارستمي» يا «مخملباف» را نشنيده بودم؛ چون وقتي براي «سينما» نداشتم. سالها بعد که نسخههاي ديويدي اين آثار را ديدم، با سينماي تازه و رشديافته ايران آشنا شدم. در زمان خودم تنها دو فيلم را خوب به خاطر دارم که يکي «خشت و آينه» و ديگري «خانه سياه است»ِ فروغ فرخزاد بود که اکنون فکر ميکنم بايد از آنها حمايت ميکردم. ميانهتان با «کاووسي» چطور بود؟ رابطه من با «کاووسي» فقط در سطح حرفهاي بود. يک آشنايي رسمي توأم با احترام که به رفاقت نميرسيد. دوست دارم تصور کنم که اين احترام متقابل بوده است. تعداد نقدهاي سلبي شما نسبت به نوشتههاي تحليليتان بسيار ناچيز است. خودتان نيز در مطلب بلندِ «چند کلمه درباره سينما»، نوعي از رويکرد سلبي نقد را رفتار «ساديستي» خواندهايد. ضمن اينکه با گفتن اين جمله، خودم را بهعنوان منتقد در چاه مياندازم؛ اما بايد اعتراف کنم که شما منتقد بيعقدهاي هستيد. به نظر من يک منتقد فيلم بايد براي کارگردان و کارش احترام قائل شود. هرچقدر هم که کارش بياهميت باشد، مهم نيست؛ زيرا اين احترام به خودِ سينما بازميگردد. همه ما به سينما خدمت ميکنيم و نقد فيلم در هر دو حالتِ سلبي يا ايجابي بايد با قدرت و استدلال و درعينحال احترام بر قلم جاري شود؛ اما من شخصا ترجيح ميدهم درباره فيلمهايي بنويسم که از تماشایشان لذت ميبرم و آنها را واجد ارزش هنري ميبينم. در سينما بسيار زيبايي هست که ميتوان دربارهاش نوشت و من هيچ نيازي به نوشتن درباره زشتيها نميبينم. چه شد که تصميم گرفتيد دوباره نوشتن را آغاز کنيد و اينبار با تمرکز بر سينماي ايران؟ پس از غيبت طولانيام، فکر ميکردم همه بايد فراموشم کرده باشند؛ اما اشتباه ميکردم. شماها هنوز ياد من ميکرديد. پيشتر عدهاي من را از طريق فيسبوک پيدا کردند و درخواست مطلب دادند. من هم احساس کردم اکنون ديگر وقتش رسيده که به عشق زندگيام بازگردم؛ بنابراين دوباره شروع به بررسي و نوشتن درباره فيلمها کردم. همچنين متوجه شدم که نسل تازهاي در سينماي امروز ايران همراه با آثار درخورتوجهي متولد شده است. احساس کردم مسئوليت من اين است که اين نسل تازهنفس را جدي بگيرم و دربارهشان بنويسم. همچون عاشق فکر نميکنيد براي سينماي امروز ايران کمي مهرباني به خرج ميدهيد؟ چون فيلمهاي نسل جوانِ امروز، عمدتا فيلمهاي خوبي نيستند. اين نظر من است. موضوع «مهرباني» نيست. شما نبايد فيلمهاي کارگردانهاي امروز را با فيلمها «کيارستمي» و «شهيد ثالث» مقايسه بکنيد. ضمن اينکه من خود را بدهکار سينماي ايران ميبينم؛ اما فيلمهاي نسل جوان آنقدر واجد ارزش هستند که از آنها حمايت کنم. سينماي روز جهان را هم اينقدر دقيق دنبال ميکنيد؟ سعي ميکنم نسبت به سينماي سراسر جهان بهروز بمانم. براي اين کار بهطور منظم (حدود دو يا سه بار در هفته) به «آرت هاوس» واقع در مرکز لندن -با قطار- سفر ميکنم و در آنجا فيلم ميبينم. مثلا بهترين نوع از سينماي آمريکا را در سينماي «برادران کوئن» يافتم؛ اما همچنان علاقه اصلي من سمت سينماي اروپاست. بهطورخاص به سينماي اروپاي شرقي- بهويژه لهستان- و آثار «پاوو پاوليکوفسکي» (ايدا و جنگ سرد) علاقه دارم. در سينماي روسيه آثار «آندري زوياگينتسف» را دنبال ميکنم که شاهکار خود را با «لوياتان» به روي پرده بُرد و بهتازگي هم فيلم درخشان «بيعشق» را ساخته است. از سينماي روماني کارگردانِ «4 ماه و 3 هفته و 2 روز»؛ «کريستين مونجيو» را دوست دارم که با فيلمهاي جديدش مثل «فارغالتحصيلي» به موفقيت چشمگيري دست يافته. در ترکيه «نوري بيلگه جيلان» -بدون ترديد- دو اهدايي «روزي روزگاري در آناتولي» و «خواب زمستاني» را به ما بخشيده است. در يونان، ميراث «آنگلوپولوس» به «يورگوس لانتيموس» رسيده که «خرچنگ»اش -و حتي دو فيلم قبلياش؛ «آلپ» و «دندان نيش»- فيلمهاي غريبي هستند. از ايتاليا «زيبايي بزرگ»ِ «پائولو سورنتينو» را دوست داشتم. سينماي شاعرانه «ترنس مليک» -که گامبهگام از «زمينهاي لميزرع» تا «درخت زندگي» به سطح قابلتوجهي از انتزاع رسيده -را تحسين ميکنم. طنز عجيبوغريب سهگانه «روي اندرشون» و همچنين فيلمهاي «ژاکو ون دورمل» را دوست دارم. از فيلم آخر «روبن اوستلوند» و انتقادش به هنر مدرن لذت بردم. ضمنا من سينماي شرقِ دور را هم دنبال ميکنم؛ سينماي هنگکنگ و تايلند را ميپسندم؛ مانند فيلمهاي «وونگ کار واي» و «ويراستاکول». در آمريکاي لاتين، کار «پابلو لارائين» و بهطور خاص «باشگاه» و «نرودا» را تحسين ميکنم و البته به ترتيب «کارلوس سائورا»، «ايناريتو» و «دلتورو» از آمريکاي جنوبي را بسيار دوست دارم -که دوتاي آخر با وجود راهيابي به سينماي جريان اصلي آمريکا، هنوز سبک بصري خود را حفظ کردهاند و اين در «بِردمَن» و «شکل آب» مشهود است. درعينحال برخي از استادان قديمي سينما هنوز مشغول فعاليت هستند و مثلا نميشود از ارزش «هَپي اِند»ِ «هانکه» و فيلمهاي اخير «کوريسماکي» چشمپوشي کرد. بسيار خوشحالم و پُر از شعف که شما را اينقدر بهروز و همچنان عاشق سينما ميبينم. برايم شگفتانگيز است. اما از همه نوع سينمايي گفتيد بهجز سينماي «بلا تار»... بله. بايد بگويم که بسيار متأسف شدم وقتي فهميدم او ديگر قرار نيست فيلم بسازد و کار فيلمسازي خود را متوقف کرده؛ آنهم بعد از خلقِ زنجيرهاي از شاهکارهاي سينمايي مانند «تانگوي شيطان». مباحث مهمي را ميتوان از برداشتِ بلندهاي «بلا تار» استخراج کرد. فيلم آخرش «اسب تورين»، معناي زيباييشناسي را تغيير داده و شگفتانگيز است که او توانسته تنها با دو انسان و يک اسب -و در فضايي محدود- احساسات آدمي را برانگيزد. ضمنا تأکيد ميکنم که فهرست بالا، منابع جامع و کاملي نيستند و ناگفتهها بسيار است. از سينماي امروز ايران هم مثالهايي داريد؟ در ميان نسل جديد، فيلمهاي «اصغر فرهادي» را بسيار دوست دارم. ضمن اينکه بايد از «شهرام مکري» ياد کنم و «ماهي و گربه»اش که يک دستاورد قابلتوجه در سينماي ايران است. زندگي اين روزهايتان چطور ميگذرد؟ من در سال 2003 در 65سالگي بازنشسته شدم و اکنون در 80سالگي خود را در وهله نخست يک تماشاگرِ فيلمِ مشتاق ميبينم. تقريبا هر روز فيلم ميبينم؛ گاهي بيش از يکي. علاوه بر اين، من بهطور منظم به تئاتر ميروم و از نمايشگاههاي مورد علاقهام بازديد ميکنم (اين يکي از مزاياي نزديکي به لندن است) و البته بسيار کتاب ميخوانم. ضمنا براي حفظ تناسب اندام، بهطور منظم به باشگاه ميروم (حدود سه بار در هفته). مدتي ماراتن کار ميکردم اما اکنون دردِ زانو اين اجازه را به من نميدهد. قصد بازگشت به ايران -به منظور ديدار دوستدارانِ امروز و دوستان ديروزتان- داريد؟ من اين علاقه را سپاسگزارم و البته خود را نسبت به مخاطبان متعهد ميدانم و هرکسي از شما در انگليس سراغم آمد، خوشامدگويي من با او خواهد بود؛ اما من در اينجا زندگي خود را با برنامهاي که قصد تغييرش را ندارم، ساختهام؛ بنابراين احتمال بازديدم از ايران بسيار اندک است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.