میراث سینمای ایران در عمر 120 سالهاش
بهناز شیربانی: 21 شهریورماه به نام روز ملی سینما نامگذاری شده است؛ روزی که به گفته عباس بهارلو مبنای نامگذاریاش خیلی مشخص نیست. «انتخاب این روز، بهویژه 21 شهریور، هیچ مبنای درست و دقیقی ندارد؛ روزی است که ظاهرا به شکل «سمبلیک» بهعنوان روز ملی سینما در ایران انتخاب شده است، زیرا در این روزِ بخصوص در سینمای ایران هیچ اتفاق خاصی رخ نداده که مبنایی برای روز ملی سینما باشد. توضیح بیشترش این است که ظاهرا قرار بوده روزی که میرزا ابراهیمخان عکاسباشی برای بار نخست پشت دوربین فیلمبرداری قرار گرفت و مراسم «جشن عید گل» را فیلمبرداری کرد؛ یعنی شنبه، 21 ربیعالثانی 1318 قمری برابر با 27 اسد (مرداد) 1279 شمسی یا 18 آگوست 1900 میلادی، بهعنوان «روز ملی سینمای ایران» در نظر گرفته شود و مسئولانی که برای نامگذاری روزهای خاص تصمیم میگیرند، ظاهرا به دلیل خلوتبودن 21 شهریور این روز را بهعنوان روز ملی سینمای ما تعیین فرمودهاند؛ به همین سادگی و سهولت. میتوان عرض کرد که سینمای ما «همینجوری» صاحب روزی بهعنوان روز ملی سینما شده است که نه مبنایش روز فیلمبرداری جناب عکاسباشی از «جشن عید گل» است و نه هیچچیز دیگر. تا آنجا که کتاب «روزشمار سینمای ایران از آغاز تا انقراض قاجاریه» که من سالهای پیش تألیف و منتشر کردهام، نشان میدهد، در سالهای آغازین آشنایی و ورود سینما به ایران در شهریورماه هیچ اتفاق خاصی رخ نداده است؛ نه تولید فیلم داشتهایم و نه نمایش فیلم و نه اصولا هیچچیز دیگری. بنابراین عدهای فرض گرفتهاند که 21 شهریور روز ملی سینمای ایران است، دستشان درد نکند». شاهرخ دولکو، سینمایینویس، درباره عمر سینمای ایران به «شرق» گفت: «موافقم که در مورد نامگذاری روز ملی سینما در تقویم، انتخاب درستی صورت نگرفته است و در این روز اتفاق ویژهای نیست که به نام روز ملی سینما ثبت شود. قطعا مثل تمام دنیا باید اتفاقی را مبنای نامگذاری یک روز در نظر گرفت؛ مثل تولید نخستین فیلم یا فیلمبرداری یک اثر. خیلی مهم نیست که فیلمی داستانی ساخته شده است یا مستند یا کوتاه. مثل تمام دنیا میتوان تولید نخستین فیلم را مبنای روز ملی سینما در نظر گرفت و بر این اساس میتوان گفت سینمای ایران حدودا 120ساله شده است». او در بخش دیگری از صحبتهایش گفت: «اما از جهات دیگر اگر بحث کیفی در ساخت آثار سینمایی را مبنای رشد سینمای ایران در نظر بگیریم، باید به وجه دیگری از سینما پرداخت، چراکه کیفیت هنری آثار روی قدمت سینمای ایران تأثیرگذار نیست. قطعا سینمای ما بهلحاظ کیفی پایینتر از حد استاندارد است. از جهات بسیاری آسیب دیده است. شاید به این دلیل است که از روز اول ورود سینما به ایران این هنر با مشکلات بسیاری مواجه بود و میتوان گفت خشت اول بد بنا شده است». دولکو افزود: «ورود سینما به ایران با دربار همراه بود و مورد استفاده آنها قرار میگرفت و نه مردم عادی و قدم اول کج گذاشته شد. سینما رکودی 12، 13ساله را طی کرد و تحت تسلط واردکنندگان فیلم بود؛ بهجای اینکه تولیدکننده داشته باشد و تا سالها سینمای ایران تحتتأثیر فیلمهای خارجی بود. همین روند ادامه پیدا کرد و در دهه 20 نیز کیفیت در آثار سینمایی خیلی اولویت نداشت و تکنیک سینمایی، رشد و کیفیت بصری و درام نیز در فیلمها تعریف مشخصی نداشت. همینطور به مرور به دوران موج نوی سینما میرسیم و کیفیت فیلمها کمی بهتر میشود و در شروع انقلاب شاهد فیلمفارسیهایی هستیم که به شکل ریاکارانهای ساخته میشوند تا از ممیزی عبور کنند و باز تحول دیگری را در دهه 70 تجربه میکنیم و در سالهای اخیر هم میبینید که درگیر ساخت کمدیهای مبتذل بیخاصیت شدهایم. بنابراین از این دست فرازونشیبها در سینمای ما کم اتفاق نیفتاده و این میراث شوم برای ما باقی مانده است. وقتی از سینمای ایران حرف میزنیم نمیتوانیم سالهای مشخصی را برای افت کیفی آن در نظر بگیریم». بههرروی جدا از کیفیت آثار تولیدشده در سینمای ایران که به نظر میرسد در سالهای اخیر شرایط بحرانیتری را طی میکند و اقتصاد نحیف سینما سعی میکند شرایط بهتری برای ادامه حیاتش فراهم کند و مدتهاست که اکثریت مخاطبان سینما، فیلمهای کمدی را گزینه اول حضورشان در سالنهای سینما میدانند، برخی از فیلمسازان نیز در شرایط کنونی ساخت فیلم کمدی را گزینه قابل دسترستری برای بهبود شرایط تولید فیلم و بازگشت سرمایه میدانند. در این میان برخی آثار تنها با نگاه به بازگشت سرمایه، از کیفیت صرفنظر کرده و تنها به بازگشت سرمایه فکر میکنند. نبود امنیت شغلی و عدم توجه کافی به معیشت اهالی سینما از دیگر نکاتی است که در محافل سینمایی به آن تأکید میشود و انتظار بهبود در این بخش از سینما خواسته همیشگی اهالی سینماست. سینمای ایران به رسم هر سال 21 شهریور را به نام روز ملی سینما جشن میگیرد و با تمام آسیبها و مشکلاتی که پیرامون این هنر صنعت وجود دارد، سینمای ایران در عرصههای بینالمللی همچنان میدرخشد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.