|

اوجِ ایجاز نثر

رزیتا بهزادی

داستان‌های به‌ظاهر جدا از هم، اما متوالیِ کتاب، چهارده‌تاست. داستان دیالوگ‌محور و وام‌دار تصویرهای ناب و ابداعی. مخاطب بی‌صبرانه منتظر است ببیند کار آدم‌های قصه به کجا می‌کشد. سنگر اصلی پایین، پشت تپه است و سنگر فرعی روی نیمچه تپه. سربازان به‌نظر بی‌انگیزه و دلمرده‌اند. نفرت پنهانی از جنگ، از شرایط محتوم و هویت‌زدایی در آنان، آن‌هم زمانی که جنگ تمام شده و بقایای آن با تصویری به‌شدت تاثیرگذار به ما نشان داده می‌شود. مشغول گذراندن دوره خدمت‌اند. محل وقوع داستان، یک ‌نقطه مرزی است که می‌تواند مال هر جنگ و هر دوران خدمتی باشد و نه‌فقط منحصر به ایران. کمااینکه در توضیحات راوی داستان می‌خوانیم که دختر بی‌سیم‌چیِ جبهه مخالف، بلد است فارسی حرف بزند و غمزه‌های زن ایرانی را می‌شناسد و در کلام می‌پراند و عیان می‌کند. راوی توضیح می‌دهد که ممکن است دختر ایرانی بوده باشد و حالا در تقسیمات جغرافیایی افتاده باشد آن‌طرف مرز، آن‌هم با فاصله‌ای کوتاه. حتی خودش هم نمی‌داند اهل این‌ور است و یا آن کشور. و از منظر راوی هیچ اهمیتی ندارد. در کتاب، راوی و سیا دو سربازند و ستوان و سرهنگ گاهی به این برهوت سری می‌زنند و گوشه‌چشمی نشان می‌دهند. در سراسر کتاب، نوعی دلزدگی و بی‌تفاوتی عاری از عواطف را در شخصیت‌‌ها دریافت می‌کنیم. یک‌جور وقت‌کشی بیمارگونه که پرسوناژ تلاشی هم نمی‌کند شرایط را تغییر دهد و یا از زندگی سرشار نماید. کتاب می‌توانست فصل‌بندی‌های رایج داستان کوتاه یا بلند را نداشته باشد و نویسنده برای تغییر صحنه‌ها یا ورود شخصیت‌ها، به قطع صحنه بعد و آوردن میزانسن جدید در پاراگراف بعدی اکتفا کند. حرف‌زدن و به‌قول معروف سرِ کار گذاشتن به‌ظاهرِ دختر بی‌سیم‌چی، یک دل‌مشغولی و زنگ تفریح کوچک در این فضای دلمرده است. یا شاید هم خواننده چنین استنباط می‌کند که به‌تدریج برای سیا، به موجودی درخور توجه و اندیشه بدل می‌شود. درخت عنصری وهم‌انگیز در دوردست نزدیک است و به‌نظر در آینده‌ای نه‌چندان دور، دست‌یافتنی. طوری که درخت بالای تپه در این برهوت سبز مانده. و حدس می‌زنند لابد دختر جایی همان نزدیکی‌هاست و به درخت می‌رسد. دختر و درخت گویی در ذهن سیا یکی می‌شوند. هم به‌لحاظ رازآلودگی هر دو که هیچ اطلاعات قابل‌توجهی از هر دو در دسترس سیا و راوی نیست. فقط نقطه اوج ذهنی‌شان، رسیدن به درخت و در نهایت دیدار دختر است در اول کار. قوی‌ترین ساختار قصه، وهم‌آلودبودن آن در لامکان و لافضاست و همین توهمات سربازها را تقویت می‌کند. توالی صحنه‌ها به‌درستی چیده و گزینش شده. راوی کم‌حرف و به‌شدت درونگراست. با اینکه دیالوگ‌های کتاب درخشان است، اما هیچ سابقه شخصیتی از سربازها به خواننده منتقل نمی‌شود. لحن قصه در سراسر داستان یک‌دست بوده است و نویسنده زبان داستان را حفظ کرده. رسیدن به درخت، به اوج تپه و به‌نوعی بالایی نمادین، به آن سرسبزی عجیب و مرموز در دوردست نزدیک، شرایط گذران سربازها را تحمل‌پذیر می‌کند. سیا می‌گوید که بالاخره یک روز باید رفت آن بالا کنار درخت، و راوی هم با قطعیت آن را تایید می‌کند. گفتم: «آره، یه‌بار همه‌چیز رو ول می‌کنیم و می‌ریم». درخت و توصیف آن از صحنه‌های فوق‌العاده کتاب است. مظهر طراوت و ریشه‌داشتنش. خوب ریشه‌کردنش و تنه قوی داشتن. برعکسِ دختر بی‌سیم‌چی که هویت و ریشه نامعلومی دارد و با این‌همه نزدیک درخت است، مطابق حدسیات راوی. اما همه این رویاها با صعود به تپه و دیدن جنازه‌های بی‌بو و متلاشی و پوسیده روی آن درهم می‌شکند و باورهای امیدمند قهرمان قصه فرو می‌ریزد. در مواجهه با صحنه‌ها، خواننده اغلب از دیالوگ‌ها راضی نمی‌شود که تمامیت و کنه کاراکترها را آن‌چنان که هستند و یا مدنظرِ نویسنده بوده بپذیرد. حسن این‌جاست که خواننده حرفه‌ای برای رفع ابهام و پیچیدگی‌های زندگیِ آدم‌‌ها خودش را در جست‌وجویی جذاب برای درک فرایند پیشبرد داستان و خلق وقایع داستانی و چگونگی شکل‌گیری آن درگیر می‌کند. «شاخ»، جدا از دیالوگ‌های فوق‌العاده و با ایجازی چشمگیر و هم‌ذات‌پنداری خوانندگانی که این دوران را سپری کرده‌اند؛ عینیت‌بخشی شهودی شخصیت‌های باورمند مرغ و خروس ریقو و ریقوتر، تصویرهای منحصربه‌فرد و تاثربرانگیزِ کشتن خروس، فضاهای منتسب به سرزمین‌های سوخته پس از جنگ، کوبلن و عکس روی آن و دوختن تدریجی راوی متناسب با توازی اتفاقات داستان، زنده و پویابودن دیالوگ‌ها و از جنسی پرکشش، می‌توانست به اثر بهتری تبدیل شود. درونمایه قدرتمندتری بپروراند و شناسنامه شخصیتی کاراکترها ما را با عمق و لایه‌های پنهان آن‌ها بیش‌تر آشنا کند. در برخی صحنه‌ها شوخی‌ها و دیالوگ‌های نامتعارف و رایج آدم‌های داستان چیزی فراتر از لودگی و نشان‌دادن پایگاه اجتماعی آن‌ها آن‌هم کم‌رنگ نیست. اما هوشمندزاده عکاس خوش‌قریحه‌ای هست. کادرها را در مغز خواننده درست و به‌جا بسته. به‌دلیل همین لذت‌های بصری‌، به اثری خواندنی و قابل‌تامل تبدیل شده است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.