جهان كابوس ميشود
نادر شهريوري (صدقي)
بهخاطر درگذشت عزتالله انتظامي و نقشهايي كه در آثاري از ساعدي ايفا كرد. فيلم «گاو» با هنرنمايي درخشان عزتالله انتظامي* در نقش مشدحسن بر اساس نوشتهاي از غلامحسين ساعدي از مجموعهداستان «عزاداران بيل» ساخته شده است. بيل روستايي است كه در آن خانهها گلي، توسريخورده و كوچهها درهم و آشفته است. در مركز آبادي استخري قرار دارد كه گندابي بيش نيست. در اين روستا از كشت و زرع، گله و رمه خبري نيست، تنها گاو روستا، گاو مشدحسن است. گاو مشدحسن به علت نامعلومي ميميرد و اهالي روستاي بيل با موافقت همسر مشدحسن لاشه گاو را در درون چاهي در طويله مياندازند. كدخدا و مشداسلام به اهالي ده توصيه ميكنند مرگ گاو را از مشدحسن پنهان كنند و وانمود كنند گاو گريخته است. اما مشدحسن نميتواند شايعه فرار گاوش را باور كند و از نديدن گاوش سخت در عذاب ميماند. تا بدان حد كه مجنون ميشود، مسخ ميشود و هذيان ميگويد و پيش خود گمان ميبرد گاو مشدحسن است، اداي گاو خود را درميآورد، خود را به طويله ميبندد، علف ميخورد و از صاحبش با التماس ميخواهد كه به دادش برسد: «مشدحسن: آهاي هاي مشدحسن! پوروسيها ريختهن اينجا، ميخوان منو بدزدن، ميخوان سر منو ببرن. ميخوان منو بندازن تو چاه! آهاي مشدحسن، به داد گاوت برس! به داد گاوت برس! به داد گاوت برس!1». «عزاداران بيل» از مهمترين نوشتههاي ادبيات ايران و از بهترين نوشتههاي ساعدي است. روستاي بيل جهان ساعدي را يكجا در درون خود دارد: «فقر» و «وهم» از مهمترين مشخصههاي جهان ساعدي است. ساعدي همواره ميان «فقر» و «وهم» رابطهاي هولناك مييابد. مقصود از فقر، فقط اقتصادي نيست بلكه «نياز» است. اين نياز ميتواند ناشي از فقدان باشد، فقداني كه همهچيز را تحتالشعاع خود قرار ميدهد و از جمله حساسترين علائق عاطفي را. اين نياز ناشي از فقدان را نه صرفا در شهر كه حتي ميتوان آن را در سادهترين مناسبات اجتماعي مانند روستاي بيل نيز مشاهده كرد. مقصود از وهم خيالاتي بيمارگونه و غيرواقعي است كه اگرچه نقطه عزيمت آن رئال است اما در نهايت به سورئالي حاد تا به كابوس و استحاله و مسخ منتهي ميشود. نمايشنامه «بهترين باباي دنيا»، يكي ديگر از آثار ساعدي است، نمايشي كه در نيمه اول دهه چهل (1344) به وسيله زندهياد عزتالله انتظامي كارگرداني شد و با بازيگري علي نصيريان، جمشيد مشايخي و جعفر والي به اجرا درآمد. هادي و هودي دو كودك خردسالاند كه در ساختمان سيماني خط راهآهن نزد سوزنباني به نام باباعلي كه دوست پدرشان است زندگي ميكنند. مادر اين دو كودك خردسال هنگام تولد يكي از آنها از دنيا رفته اما پدرشان زنده است. اين دو كودك پدر خود را نديدهاند اما تصوير پدرشان را از روي تصويري كه باباعلي برايشان ساخته ميشناسند. باباعلي به آنها تصويري مناسب از پدرشان ارائه ميدهد و به آنها ميگويد روزي پدرشان با دست پر از پول ميآيد و آن وقت «... براي شما دو تا قصر ميسازد كه يه خشتش از طلاس و يكيش از نقره، چهل تا كنيز و غلام صبح تا غروب خدمت شماها رو ميكنن2». آن دو بچه غرق در رويا و شادي، از داشتن بهترين باباي دنيا به خود ميبالند و هر روز منتظر آمدن پدرشان هستند كه آرزوهايشان را برآورده سازد. تا اينكه سرانجام يك روز پدرشان از راه ميرسد، مردي فقير، ژوليده و ژندهپوش با ساكي كهنه كه بدبختي و فلاكت از سر تا پايش ميبارد، اين تصوير هيچ شباهتي به تصويري كه دو كودك از پدر ساختهاند ندارد. بعدا معلوم ميشود كه پدرشان تا آنموقع به جرم دزدي در زندان بوده است. تفاوت روياي «بهترين باباي دنيا» كه دو كودك در خيال خود ساختهاند با واقعيت موجود يعني پدري فقير و سرگشته با چند اسباببازي در ساك، تم اصلي نمايشي است كه بيشتر تراژيك است. رنجي كه پدر ميبرد، البته دردناك است زيرا بهعنوان پدر پذيرفته نميشود اما رنجي كه دو كودك ميبرند از آن نيز دردناكتر است زيرا آن دو كودك تمام روياهاي خود را بربادرفته ميبينند. (اساسا آرزوهاي بربادرفته سرنوشت شخصيتهاي داستاني ساعدي و حتي خود ساعدي است. خواننده گاه با خواندن آثار ساعدي گمان ميبرد كه او سرنوشت خود و دنياي پيرامونش را قبلا پيشبيني كرده است). اگرچه پدر در توجيه غيبت خود نزد فرزندانش جز واقعيت چيزي نميگويد «پدر: اون (خودش) يه دزد بود... (كلافه) اون به خاطر شما دوتا رفت دزدي او ديگه عاصي شده بود گفت ميرم يا ميبرم يا ميبازم... ولي باخت... همون دست اول باخت... وقتي مادرتون مرد، شما دو تا موندين رو دستش... گشنه... معطل... او چیکار میتونست بکنه؟3» اما این واقعیت را کودکانی که در جستوجوی بهترین بابای دنیا هستند نمیخواهند بپذیرند، ازاینرو پدر خود را دروغگو مینامند. «هادی: (در حال گریه) دروغگو!... دروغگو!... بابای خودت دزد بوده4». سرانجام در آخر این نمایش غمانگیز، پدر هادی و هودی بهخاطر آنکه بتواند نزد فرزندانش بماند، چارهای جز انکار خود پیدا نمیکند، او هویت خود را انکار میکند و دیگر خود را نه پدر آنها بلکه خدمتکار بابای هادی و هودی معرفی میکند. سرنوشت پدر «بهترین بابای دنیا» شباهتی آشکار به سرنوشت مشدحسن دارد، این هر دو در برابر واقعیت هولناکی که با آن روبهرو میشوند، چنان خود را منکر میشوند که این انکار بهلحاظ روحی آنان را به جنون میکشاند. جنون یا چنانکه مدنظر ساعدی است «توهم حاد» بخش جداییناپذیر آدمهای داستانی ساعدی است، اساسا جنون که میتوان آن را در داستانهای ساعدی یافت بخش جداییناپذیر ادبیات وی است. به یک تعبیر شمشیری دولبه است که در همان حال که تعادل روحی را برهم میزند، پناهگاهی میشود برای فرار از واقعیت. واقعیت برای ساعدی گذشته از وهم هولناکش، واجد سویههایی از انواع و اقسام فلاکت و نامرادی است، دراینباره میان ساعدی و چوبک شباهت وجود دارد. این هر دو نویسنده، زندگی فلاکتبار دوزخیان روی زمین را به نمایش درمیآورند. اساسا برای درک آثار ساعدی باید برزخ را تجربه کرد زیرا موقعیتهای وهمآور و گاه سورئال ساعدی تنها با درک موقعیت برزخی امکانپذیر است. در اینجا میتوان ميان دوزخی که چوبک در داستانهایش به توصیف آن دست میزند با برزخی که ساعدی آن را توصیف میکند، مقایسهای انجام داد. این مقایسه به درک بهتر ساعدی کمک میکند. در دوزخی که چوبک در داستانهایش به آن میپردازد «تخیل» به حداقل ممکن میرسد، سنگینی واقعیت هر تخیلی را پیشاپیش ناممکن کرده است، گویی سرنوشت مداری بسته است که نقطه پایان بر نقطه آغاز منطبق است. تلاشها، خلاقیتها و رنجها به تحقق دنیای دیگر منتهی نمیشود. درحالیکه در برزخ ساعدی هراس با تخیل آمیخته میشود، بیم و امید همراه هم وجود دارد، تا بدان حد که از ناتورالیسمی کاملا ملموس میتوان به سورئالی وهمناک رسید: برزخ انواع و اقسام دارد، برزخ ساعدی یاد گذشته و اضطراب از تحقق آیندهای است که به آن خوشبین نیست. در چوبک اما سورئالی وهمناک و غير وهمناك وجود ندارد و همهچيز در اساس بر حذف هر اتفاق و يا احيانا رويدادي هولناك و یا غیروهمناک استوار است. درحالیکه در ساعدی از اساس اینگونه نیست، آدمهای داستانیاش اگرچه در ابتدا معقول و منطقی به نظر میرسند و داستان نیز بسط و گسترش منطقی پیدا میکند اما سیر ماجرا در وسط و یا در انتها بهیکباره بدون هیچ دلیل منطقی و تنها بهواسطه یک رویداد و حادثه مسیری دیگر پیدا میکند، آدمها گاه بیهیچ دلیلی خیالاتی میشوند.** حکایت «عزاداران بَیَل» که جنون مشدحسن، مرکز ثقل آن است، حکایت معصومیتی است که به جنون بدل شده است، معصومیتی که گرچه با معصومیت بدوی خود هماهنگ است و عجالتا میتوان معنایی برای زندگی یافت اما در نهایت و حتی بهیکباره چیزی ناشناس و تهدیدکننده روال زندگی معمول را از میان میبرد و در پی آن نهفقط مشدحسن مجنون میشود که بیل از بین میرود، تا بدانجا که همه از آن میگریزند و هرکس به جایی پناه میبرد و در نهایت اثری از آن برجا نمیماند. ساعدی اگرچه راوی فقر و فلاکت مردم شهر و روستای کشور خویش است اما به تقدیس روستا، معصومیت، فقر و فرودستی نمیپردازد و اتفاقا آن را نکوهش میکند.*** نمایش کمدیگونه «خوشا به حال بردباران» از مجموعه نمایشنامه «خانهروشنی»، نمونهای از نکوهش فرودستی است و همینطور سرزنش کسانی که فرودستان را بهواسطه فرودستی مقدس میشمرند. در این نمایش زنوشوهری مسن درصدد برمیآیند کلفتی استخدام کنند تا در امور خانه به آنها کمک کند. اما قبل از آن به انتقاد از رفتار گذشته خود با کلفتهای قبلی میپردازند. بنابراین تصمیم میگیرند کلفت جدید را با تعریف و تمجید راضی نگه دارند تا اشتباه قبلي تکرار نشود و کلفت جدید ترکشان نکند. با تغییر رفتار غیرمعمول زن و مرد مسن، خدمتکار فرودست که در ابتدا محجوب و باحیا بود به زنی گستاخ بدل میشود و پس از مدتی فرادست شده، خانم خانه میشود و در آخر تمامی وسایل خانه را با خود میبرد. «اتاق خالی شده، تنها دو تختخواب فلزی در دو طرف مانده و یک کیسه پر دمِ در و تابلویی که به دیوار روبهرو آویزان است. پیرمرد شورت کهنهای به پا و پیرزن با پیرهن خواب مندرسی روی تختها چمباتمه زدهاند5». جهان ساعدی جهان منحصربهفردی است. برزخی که به صورت کابوسهایی مدام اما واقعی و ملموس پدیدار میشود. کافکا زمانی درباره آلن پو گفته بود تخیل برای او حکم چوب زیربغل را داشت تا به کمکش بتواند وحشت جهان را از میان بردارد و این موضوع درباره ساعدی نیز درست است. نوشتن برای ساعدی چه بسیار رهایی از کابوسهایی است که میدید و تجربه میکرد و مگر گریز از برزخ جز به مدد «تخیل» ممکن است!؟ پينوشتها: * عزتالله انتظامی در بسیاری از نمایشهای ساعدی نقش اصلی ایفا کرد و یا آنها را کارگردانی کرد، از جمله «بهترین بابای دنیا»، «خانهروشنی»، «آی بيكلاه، آي باكلاه» و البته فیلم «گاو» و... ** چنانکه گفته شد جهان ساعدی از جهان آدمهای داستانیاش جدا نیست. نهفقط آدمهای داستانی ساعدی بلکه او نیز گاه بیهیچ دلیلی خیالاتی میشد. «هوشنگ گلشیری با ذکر خاطره ملاقاتی که با ساعدی پس از رهایی از زندان ساواک داشته است از وی نقل میکند که گفته بود: در زندان موشها میآمدند تو اتاق من، شب و روز دوروبرم میپلکیدند من با اینها رفیق شده بودم یک روز یکی را بردند و شکنجه دادند مرا هم برده بودند وقتی به سلولم برگشتم دیدم او نیست اینطرف و آنطرف را نگاه کردم و دیدم به سقف چسبیده و میگوید من سوسکم». (اسماعیل جمشیدی/ گوهر مراد و مرگ خودخواسته) *** در دهههای 40 و 50 شمسي تقدیس فقر، تقدیس توده و... به روشی غالب برای نویسندگان مطرح آن دوره بدل شده بود. 1) گاو، فیلمنامه غلامحسین ساعدی 2، 3، 4) بهترین بابای دنیا، غلامحسین ساعدی 5) خوشا به حال بردباران از مجموعه نمایش خانهروشنی، غلامحسین ساعدی
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.