چه هراسی دارد ظلمت روح!
علی فرهمند
از نخستین دیدار، از نخستین پیوند، از آغازِ بهظاهر فریبنده که بیپروا فرجامِ ناجوانمردانه زیستن آدمی را به رخ میکشد، شاعر؛ هُشیار به دیروز و آگاه به فردا، اهرم زندگی را غمگنانه میفشارد، و روایت میکند «دیروز» را. شاعر میگوید: «روزی بزرگ میگذرد»، و حواسش نیست که «دیروز» گذشته و نمیگذرد دیگر جز در خاطر خودش که او نیز سالهاست گذر کرده از گذران روزگار. شاعر روایتگر مرگ یک قصه است، و این تناقض تلخ، از «دیروز» تا هنوز با او - با ما- بوده است. شاعر، مُرده است و اکنون چون نقطه به کنجی، از آن ینگهدنیای غریب، فرو رفته در خود، مرور خاطرات میکند، و مرگ را وامیدارد به زیستن. به «روزی بزرگ» میاندیشد که گذشت و هنوز نیز در خیالش میگذرد. و پشتِ سَرش، چوبههای نگاهدارندۀ پردهای است، بیپرده، بینقش، بیبوم: شاعر به رفتهها فکر دوخته؛ به زیستن مرگآلودِ خویش، به «جوانیها». در خیالِ خود عبور میکند از جاده «دفن سراشیبیها»، رو به «طویر» ِمرگ یا ضمیر زندگی؟ و میرسد به کومهای، پناهگاهی و پلههایی تا آرامگاه: «نَمی از باران و سیلابی که از سر گذشت». شاعر اینک آسوده به یاد میآورد خود را، و خیسِ باران و محوِ مِه «طویر»، یاد میآورد «دیروز» را، و میسراید: «مثل عمری که داشتم»، و تصویری از عمری که داشته است؛ از جوانی شاعر با آن چوبسیگارِ محبوبش، و نگاهی خیره به مرگ - وقتی لبخندزنان به سنگِ خویش مینگرد- بر چشم مینشیند. انگار شاعر جوان؛ شاعر دیروز، چون فرداش، در دیداری غمناک، مرگ را به دست سوده است؛ امّا مرگی که شعر میآفریند و زندگی را: تکدرختی که پیشتر شعر میشود و بعدتر، سایهسارِ بالین بیجانش، و گریزی نیست شاعر را از این تلخناک واقعیت که خود روزی مینویسد: به تصویر درختی/ که در حوض/ زیر یخ زندانی است/ چه بگویم؟ گریزی نیست شاعر را و قبورِ ناگریزی، کنار یکدیگر دیده میشوند؛ همخوابگانی که مرگ را زیستهاند. و تصویر آن تکدرخت؛ آن وفادارِ عهدِ زندگی - چون تقطیعی از مرگ سرباز به تولد تنومند درخت- انسان را به فکر وامیدارد که «در زیر خاک، انسان تأسفی است». این افسوس را در نگاه بعدی به شاعر پیر خواهیم دید که مماتوار، حیاط نیاوران میجوید و جوانیاش نیز، حیاتِ نبات را. روزی بزرگ میگذرد و میگذریم - شاعر میگذراند ما را- از «شیرکوه»؛ آن بنای ریخته، گریخته در تاریخِ پنج تن: میزبان و سه میهمان و جوانی که پشت دوربین، با هراس ثبت لحظه میکند. انگار دانسته که این جمعِ همکیش، روزی میگریزد از خویش، و میپاشد از هم، و هرکدام مرگ را آسوده زندگانی میکنند. باغی خالی را نشان میدهد شاعر، و دعوتمان میکند به انتهای باغ، آنجا که خود صبحها، شعر دیگر آغاز میکند و شب، شعر را به تاریکی خاطره - میان کاغذپارههای غیرممکن- میسپارد. روزی بزرگ آغاز میشود و شاعر میزبانی میکند، میهمانِ بزرگ را، و عکاس میهراسد میزبانِ بزرگ را؛ وقتی گامهاش را به عقب هدایت کرده و با عکسی از نیمرخ، طلبِ مطلوب میکند. و لبخندِ شاعر به میهمان عزیزش، زخمه میزند خاطر عکس را که میگوید انگار همین «دیروز» بود. و آن میهمان عزیز، آه... از آن میهمانِ عزیز که خود میزبان دیروز آنها و اکنونِ ماست، و وزن حضورِ کوتاهش در این صفحات، این کتاب را از ثبات توازن انداخته. شاعر است که راوی است و میزبان نیز؛ امّا آن نخستین میهمانِ چندصفحهای، چه هراسی میدهد چشمهای ما و شیشۀ دوربین و پُکهای میزبان را. انگار همه میدانند، و میدانیم که حضور آن که در طول این سالها، حضور ما را زیر سؤال بُرد، چه غنیمتی است، و همه نیز میدانیم که چه دشوار است دوست داشتن او که دوست داشتن را پنهانِ انزوا کرده است. میهمان عزیز، در این حضور کوتاه، چه آرامشی میدهد به دیگران، و چه آرامشی سلب میکند از ما؛ وقتی با شور بیحد، چهرهاش را نگاه میکنیم و سیر نمیشویم از فعل تماشا. و نگاه بعدی، آغاز روز بزرگ است: حضور چهار دوست کنار هم؛ چهار تن که مسئلۀ «سواد» آنها را از اجتماع گریزان کرده، و نخستین عکس از آنها که غریزۀ عکاس، مردگان را به تَه رنگِ خاک؛ رنگی که بوی مرگ میدهد: قهوهایِ تیره، هدایت کرده و دو زِندگان را «آبیِ» حیات بخشیده است. این غریزه است یا غیبگوییِ عالم دیگر؟ امّا چه مهم که همگیشان زندهاند و چه مهم که زندگیشان بوی مرگ انزوا میداده و میدهد. راویِ شاعر، از حضور دوستان میگوید. کنار هرکدام مینشیند و لبخند نثارشان میکند. لبخندی که گویا تدبیر جنون میشود برای یکیشان. یکی لبخند را به فراموشی کافههای شانزلیزه میسپارد و آن یک -میهمان عزیز- خاموشی دریاست که لبخندها راه به تموج قطرهایش نمیدهد. و شاعر - این نشسته پیرمرد رؤیابین- بیمنت، پذیرای گریزِ یارها از خویش و یکدیگر، تعارف چای میکند، و «روز بزرگ» را از خلال تنیدۀ گیاهان باغ بر پنجرۀ اتاق، تصویر میکند. میگوید باغ و یاد روزگاری میاُفتد که باغ خالی است از سکنه. برفِ تنهایی، سد بسته است بر تجمع دوستان و چارهاش نه دیگر آفتاب سوزان که «بر خورشید هم برف نشست». آن روزها رفتهاند و دیگر قراری به قرار نیست و «غلافی به کمربند استوا آویخته». روزی بزرگ میگذرد و شاعر به خود آمده. باغِ امروز را نگاه میکند که خرابهای است و حصارها، بانگ بنای عمارتی تازه سر میدهند، و آن باغ، آن سوگولیِ «شیرکوه»، به تاریخ انزوای یاران پیوند خورده است. و تلختر این است که شاعرِ گوشهنشین که میگفت «سفر چرا کنم؟»، اکنون روح سرگردانی است مدام در سفر؛ زیرا که دیگر نمیتواند سالهایسال سرگردان باشد حوالی خانهاش؛ زیرا که خانهای نیست و همخانهای نیز. تنها آنچه مانده است - هنوز هم- هراس سایه عکاس دیروز و پیرمرد امروز است حوالیِ «شیرکوه».
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.