|

زندگی و آثار جمال‌زاده خاطره‌های ادبیات ما

«شهروندِ شهرهای داستانی» اولین کتاب از مجموعه تک‌نگاری‌های حسن میرعابدینی درباره داستان‌نویسان ایرانی است که در مجموعه‌ای با عنوان «مجموعه کلاسیک‌های ادبیات معاصر» در نشر چشمه منتشر شده است. «مجموعه کلاسیک‌های ادبیات معاصر» زندگی و آثار آن دسته از داستان‌نویسان معاصر را شامل می‌شود که در تاریخ ادبیات داستانی ایران نامشان به‌عنوان نویسندگان پیشرو و نوآور ثبت شده است؛ نویسندگانی که هرکدام به لحاظی جریان‌ساز و بنیان‌گذار به حساب می‌آیند و به قول میرعابدینی در یادداشت آغاز کتاب «منتقدان درباره آثارشان بسیار نوشته‌اند، به اِجماعی رسیده‌اند و آنها را در صفِ اولِ اثرآفرینانِ ایران جای داده‌اند.» میرعابدینی در بخشی دیگر از این یادداشت درباره این مجموعه می‌نویسد: «در تک‌نگاری‌های مجموعه کلاسیک‌های ادبیات معاصر از نویسندگانی سخن می‌گوییم که خواندن داستان‌هاشان برای کتاب‌خوانان ایرانی به‌ویژه جوانانی که سودای نوشتن در سر دارند، ضروری است. زیرا آشنایی با گذشته چراغ راهِ آینده است. و آثار این نویسندگان خاطره‌های ادبیات ما هستند. فقدان خاطره یا بی‌توجهی به خاطره خلأیی باقی می‌گذارد که باعث می‌شود نتوانیم با گذشته ارتباط برقرار کنیم و برای پیدا کردن راه آینده دچار مشکل شویم. تک‌نگاری‌ها درباره زندگی و آثار نویسندگان طراز اول ایران با این هدف نوشته می‌شود که خواننده در قالب دفترهایی موجز و از منظری انتقادی، با جنبه‌های گوناگونِ جهان داستانیِ نویسنده آشنا شود. در این رویکرد، به‌ویژه تأکید بر نوآوری‌هایی است که جواز ورود هر نویسنده به تاریخ ادبیات تلقی می‌شود.» اولین کتاب این مجموعه به زندگی و آثار سیـدمحمـدعلـی جمـــال‌زاده اختـصـاص دارد؛ نویسنده‌ای که نامش در تاریخ ادبیات داستانی ایران به‌عنوان آغازگر داستان‌نویسی در ایران ثبت شده است و مجموعه داستان «یکی بود، یکی نبود» او ضمن اینکه شامل اولین داستان‌های کوتاه ایرانی است، حاوی مقدمه‌ای است که در آن بر ضرورت تحول نثر به سود داستان‌نویسی تأکید شده. جمال‌زاده در این مقدمه فرایند ساده‌شدن نثر فارسی و ورود زبان مردم کوچه و بازار به ادبیات را که از دوران قاجار آغاز شد، به نحوی تئوریزه کرده است. «یکی بود، یکی نبود» نه فقط آوردن شیوه‌ای نو در ادبیات فارسی که شورشی بود علیه قواعد و قراردادهای مرسوم که زبان ادبی را تحت تسلط دربار و اشراف درباری می‌خواست. این شورش از همان نخستین دوره‌های تجددخواهی در ایران که به نهضت مشروطه انجامید، آغاز شده بود و جمال‌زاده در مقدمه «یکی بود، یکی نبود» و همچنین با داستان‌های کوتاهش در این مجموعه، با نگاهی به پشتِ سر و دستاوردهای کسانی که پیش از او گام‌هایی در این راه برداشته بودند، ضربه کاری را بر زبان و ادبیات مغلق و اشرافی وارد آورد و تولد ادبیاتی نو را رسما اعلام کرد و اهمیت او در تاریخ ادبیات داستانی ایران بیش از هر چیز در همین است. میرعابدینی در کتاب «شهروندِ شهرهای داستانی» به زندگی و آثار جمال‌زاده پرداخته است. بخش اول کتاب به زندگی و زمانه جمال‌زاده اختصاص دارد و بخش بعدی به آثار او، اعم از ترجمه و داستان کوتاه و رمان و نقد ادبی و بخش پایانی کتاب شامل یک جمع‌بندی از دستاوردهای جمال‌زاده و اهمیت او در ادبیات داستانی ایران است. میرعابدینی در آغاز این بخش پایانی درباره دستاوردهای جمال‌زاده و رویکرد او در داستان‌نویسی می‌نویسد: «جمال‌زاده در شرایطی دشوار شروع به نوشتن کرد و کوشید بر خصومت و تحقیری غلبه کند که به آفرینندگان اندیشه‌ها و شیوه‌های ادبیِ تازه روا داشته می‌شد. با وجود وقفه‌ای که در دوره رضاشاه در انتشار داستان‌هایش پدید آمد، دلبستگی خود را به ادبیات تا پایان عمر از دست نداد. تلاش او را برای نزدیک‌کردن زبان نگارش به زبان محاوره در زمانه استیلای سنت‌گرایان ادبی، می‌توان مبارزه برای تثبیت زبانی نو دانست تا در انواع جدید ادبی، مثل داستان کوتاه و رمان و نمایش‌نامه به کار آید. او از منظری تازه به زبان و ابداع در شکل ادبی می‌نگرد، اما وسوسه زبان محاوره مردم کوچه و بازار در کانون همه آثارش جای دارد. جمال‌زاده همچنین شیفته زیباییِ شعر کلاسیک فارسی است، از‌این‌رو، توجه او به سنت ادبی نه فقط در زبان قصه‌ها بلکه در ساختار آنها نیز مشهود است». میرعابدینی در پایان همین بخش می‌نویسد: «جمال‌زاده، طیِ شش دهه، هفت رمان و هشت مجموعه شامل شصت‌وشش داستان کوتاه پدید آورد. وقتی، پس از سال‌ها، بار دیگر این آثار را می‌خوانیم، پاره‌هایی از آنها را همچنان زنده و خواندنی می‌یابیم. هرچند، در گذر زمان، رنگِ تازگیِ بسیاری از آثارش پریده است، بخش‌هایی از رمان‌ها و بعضی از داستان‌های کوتاه او هنوز هم خواندنی‌اند.» همچنین در پایان کتاب، در بخشی با عنوان جمال‌زاده‌شناسی، مروری شده است بر نقدهای نوشته‌شده بر آثار جمال‌زاده.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.