|

از اعترافاتِ «جلال» در سالمرگ او

يك چاه و دو صد چاله

شيما بهره‌مند

در ادبيات معاصر ما شايد هيچ‌كس به‌قدرِ جلال آل‌احمد سنتِ اعتراف را به‌كار نگرفته باشد، گرچه اعترافاتِ جلال خاصه در دو اثر «سنگي بر گوري» و «يك چاه و دو چاله» از عملِ اعتراف پيش مي‌افتد و جنبه‌هاي ديگري پيدا مي‌كند كه بازخواني و شناسايي آن جنبه‌ها از پسِ ساليان بعيد از آن آثار، بيشتر به‌كارِ حال‌وروز ما مي‌آيد و غير از آن بساطِ خاطره‌بازي است و سعايت ادبي و مچ‌گيري اخلاقي. اعتراف اگر همان بيانِ خبط و خطا باشد، كاري است كه جلال آل‌احمد پيش از نوشتنِ اعترافاتش در قالب داستانِ «سنگي بر گوري» يا سه مقاله در «يك چاه و دو چاله»، در ابداعِ زبان ادبي خود صورت داده بود. در ساحتِ ادبيات روايت خطا، تنها به نقلِ خبط و خطا خلاصه نمي‌شود. مسئله، تخطي در ساخت و زبانِ ادبي است كه خصيصه‌اي شبيه به اعتراف دارد. جلال با زبان جدید سر به عصیان برمی‌دارد و خود را هم‌چون مسيح، مقطوع‌النسلی دیگر مي‌خوانَد که «کلمه» منشاء ولادتش بوده است. حالا نثر شكسته جلال به چه كار مي‌آيد، جملات ابتري كه به‌قولِ رضا براهني «ابتر بودن‌شان می‌ارزد به هزار جمله قزوینی‌وار و غنی‌وار و فروزان‌فروار و عبدالعظیم‌خان قریب‌وار». براهني پاسخ مي‌دهد كه جلال زجر نبودِ دموكراسي را به نثرش منتقل می‌کرد؛ دموکراسی که از نظر فکری به آن دسترسی نداشت. نثری شکسته، جملات ناقص و ابتر. جلال یکسر مخالف رسمیت زبان و زبان رسمی ادبی بود و برهم‌زدن ساختار جمله به‌معنای برهم‌زدن استبداد مسلط بر جمله است، با قطعه‌قطعه‌کردن زبان‌رسمی و کنار‌هم‌گذاشتن مجدد مفردات. «جلال زبان را ازجمله به‌سوی کلمه راند و بعد از ترکیب کلمات، نثر خودش را ساخت که از بهترین نثرهای فارسی است از آغاز تا به امروز، چراکه جلال ریشه را برهم زده» و زبانی ساخته بود جدا از هرگونه رسمیت با پردازشی بدیع از پس ویران‌کردن آن. «زبانی با سبکی تحمل‌ناپذیر هستی؛ با آن دو انگشت معتاد به اشنو و قلم و خط‌ خوش. و تعهدی که ایجاد تعهد می‌کرد.» تعهدي كه در باور به انسان، اراده انسان و كنش‌گري ريشه داشت و رفته‌رفته دست‌كم از ميانه دهه هفتاد از باورِ جامعه روشنفكري ما رخت بسته، به فراموشي سپرده شد. جلال در همين چند متنِ اعتراف‌گونه خود، ‌بيش از آن‌كه خطاكاري خود را عيان كند يا به‌زعم مخالفانش دستِ پيش را بگيرد تا ديگري به كرده‌وناكرده‌اش اعتراف نكند، نشان مي‌دهد كنش‌گري است كه به هيچ قيمتي حاضر نيست تقدير خود را به‌ دستِ ديگري بسپارد. اعتراف، او را جاي خطاكار مي‌نشاند اما قرباني نَه. و جلال از فرهنگِ قرباني‌ساز بيزار بود، تا حدي كه يك نقصانِ طبيعي يعني عقيم‌بودنش را به ايده‌اي سياسي بدل کرد. انباشت قربانیان در داستان‌های چند دهه اخیر ما نیز ماحصلِ همین دوری از روشنفکری کنش‌گرا در ادبیات است. جلال، آخرِ «يك چاه و دو چاله» كه از نظر او تلخ‌ترين اعترافاتش است در مقامِ نويسنده و روشنفكر، در دي ماهِ هزاروسيصدوچهل‌وشش، از اعترافي ديگر خبر مي‌دهد: «و بعد بپردازم به از نو نوشتنِ سنگي بر گوري كه قصه‌اي است در باب عقيم‌بودن...» آل‌احمد با مفهوم عقیم‌بودن ادارک تازه‌ای از سنت حاکم بر جامعه به‌دست می‌دهد. راویِ «سنگی برگوری» به‌خاطر ناتوانی از ادامه نسل، بدنی است که بعد مرگ دفن و فراموش می‌شود و به‌تعبير جلال «آخرین سنگ مزار درگذشتگان خویش» است. آدمي ابتر که هیچ تنابنده‌ای را بجا نخواهد گذاشت تا پناه بیاورد به «گذشته در هیچ و سنت در خاک». جلال از قِبَل عقيم‌بودنِ خود، منشاء اعمال قدرت را در روزگارش شناسايي مي‌كند كه نظام موروثی است و از اين رهگذر صورت‌بندی تازه‌ای از عقیم‌بودن پيش روي ما مي‌گذارد كه باز، نشان از فاعليت او دارد «من اگر شده یک‌‌ جا و به‌اندازه یک تن تنها نقطه‌ختام سنتم»، تا چرخه نظام موروثی سلطنت را بر هم زند و از امكانِ تاريخ ديگرگونه بگويد. «نمي‌داني چقدر خوش است عمقزي، از اينكه عاقبت اين زنجير گذشته و آينده را از يك جايي خواهد گسست. اين زنجير را كه از ته جنگل‌هاي بدويت تا بلبشوي تمدن آخر كوچه فردوسي تجريش آمده. آن بچه‌اي كه شنونده قصه‌هاي تو بود با خود تو به گور رفت. و من امروز آن آدم ابترم كه پس از مرگم هيچ تنابنده‌اي را بجا نخواهم گذاشت تا در بندِ سنت و گذشته باشد و براي فرار از غم آينده به اين هيچ گسترده شما پناه بياورد.» اعترافِ ديگر جلال، سه مقاله است يا به‌تعبير درست‌تر سه نقلِ خاطره. جلال يكي را چاه و دو ديگر را چاله مي‌خواند كه پاي او را لغزانده است در مسير پُر فراز و نشيبِ كاري او از 1323 تا سال 1343 كه يك چاه و دو چاله را نوشت و بار نخست گويا در 1356 چاپ شد. جلال در عينِ اينكه قالب اعتراف را انتخاب مي‌كند براي نوشتن از اين دو سه بار خطا، حايلي مي‌كشد ميان خود و راوي روايتش. در ادبياتي كه بناي تخطي دارد، راوي به‌جاي ديگري حرف مي‌زند، و به‌تعبيري صداي خاموشان است. از خلالِ فاصله راوي و شخصيتِ داستان است كه نويسنده سر بر مي‌آورد و ادبياتي شكل مي‌گيرد به‌نيابت از آنان كه صدايشان خاموش شده يا ديگر توانِ گفتن ندارند. آل‌احمد جدا از اين چند مقاله، در داستان‌هايش نيز چنين كرده است. در تمامِ داستان‌هاي او سر‌و‌کله آدم‌های عوضی، آدم‌هایی در وضعیت‌های عوضی پیدا می‌شود، موجوداتی که چندان سهمی از بیان نداشتند، كه سر جای خودشان نبودند و نماد آنان در ميان آثار جلال «بچه مردم» است. قرائتِ ما اين است كه جلال نيز خواسته ناخواسته در «يك چاه و دو چاله» از خاطره‌نويسي صرف فراتر مي‌رود؛ يك جلال داريم و يك راوي كه روي ديگر جلال است يا وجدانِ معذب او و با جلال واقعي درمي‌افتد. «همين صاحب قلم مخفيانه به من گفته است كه با همه دعويِ باهوشي؛ دو سه بار پايش به چاله رفته كه يك‌بارش خود چاهي بود و گرچه بابت اين دو سه لغزش، آنچه بايد شلاق خورده كه: بله اين تو هم تخم دو زرده‌اي نيست و الخ... تو هم ته همان كرباسي هستي كه ديگران سرش...» يك چاه و دو چاله جلال روايتِ تقصيری است كه جلال آن را به گردنِ همايون صنعتي‌زاده و ابراهيم گلستان و وثوقي‌ نامي مي‌اندازد كه مقصود از آخري ناصر وثوقي، مدير مجله «انديشه و هنر» است. از خلالِ روايت اين ماجراها، تاريخ معاصر نيز روايت مي‌شود: تاريخِ نشر ايران كه به نشر فرانكلين مي‌رسد و تجربه و روايت جلال از آن يكسر متفاوت است با تمامِ آنچه در اين ساليان شنيده‌ايم و خوانده‌ايم از بنيان‌گذار آن، همايون صنعتي‌زاده يا به‌قولِ جلال «مباشر بنگاه فرانكلين» كه بعد از كودتاي 28 مرداد با «انگي از بوي دلار بر پيشاني» آمده تا كتاب‌هاي پرفروش چاپ كند و دنبالِ مترجم سرشناس و ناشر خوش‌حساب مي‌گردد و مسيرش مي‌افتد به جلال كه مطالبي از اين‌دست را مي‌داند. بعد آل‌احمد به‌ پيشنهاد و اصرار او و به‌خاطر قرضي كه داشت ترجمه سرهم‌بنديِ سناتوري را درست مي‌كند و بابت اصلاحش مزدي مي‌گيرد. اما داستان به همين‌جا ختم نمي‌شود. «يك روز درآمد كه حضرت سناتور با تو كار دارد. فلان روز برو خانه‌اش» و «احتياج هم‌چنان بود و قرض برقرار» و همين مي‌شود چاهي كه جلال از آن دَم مي‌زند: رفتن به خانه سناتور و قبولِ بسته تشكر او كه حق‌الزحمه نبود و حق‌السكوت بود. روايتِ چاله اول حواليِ سال‌هاي 38 است كه مي‌خواستند از لوله‌كشي نفت به خارك، فيلم بردارند و گلستان درآمده بود كه بيا برو خارك! و جلال هم كه «مرده سفر و هميشه پا به ركاب» به‌ خرجِ كنسرسيوم می‌رود به خارک و پيش‌قسطي مي‌گيرد و سه چهار هزار كلمه‌اي هم تحويل مي‌دهد كه به سرانجام نمي‌رسد، گويا به مذاقِ كنسرسيوم خوش نمي‌آيد. چاله بعدي، ماجراي ويژه‌نامه و مصاحبه‌اي است در مجله «انديشه و هنر» كه به ابتكار وثوقي براي جلال برپا مي‌شود و آل‌احمد هم به گفت‌وگو تن مي‌دهد اما بعدها فكر مي‌كند اين چاله‌اي بوده كه «حضرات براي ارضاي خودخواهي هم‌چون من‌اي كنده بودند يا دكاني براي عرضه‌داشت جزوه‌هاي درسي خود باز كرده بوده‌اند.» از خلالِ اين سه روايت، جلال، ما را از دوره‌هاي تاريخي مهمي مي‌گذراند. يكي دورانِ انشعاب نيروي سوم، خليل ملكي و خودش و ديگران. ديگري دوره مصدق و كودتا. از همين‌جاست كه ما با روشنفكري از سنخِ «جلال آل‌احمد» مواجه مي‌شويم كه اشاره شد، روشنفكريِ كنش‌گرا بوده است با باور به فاعليتِ انسان. جلال در هيچ‌ كجاي اين سه روايت مقصران يا مسببان را تنها عاملِ اين خطاها نمي‌داند كه برعكس، او شلاق دست گرفته تا بر تن خود بزند و اين خودْ نشان از باور او به اراده دارد. «اين مزدوري بود. نه براي آن سناتور. چون او با بوي دلار معامله مي‌كرد؛ اما براي كسي كه قلم مي‌زند، به اين فضاحت، قلم را نردبان بقال‌بازي اراذل‌ كردن شرم‌آور بود...آدم‌ها همين‌جورها بدل به جنس مي‌شوند...» روايتِ جلال از تاريخِ معاصر ما در حدِ همين 48 صفحه، رويكردِ او به انتقاد و تاريخ را نشان مي‌دهد. او كه در مقدمه «ارزيابي شتابزده» از «سرکه نقد یا حلوای تاریخ» مي‌نويسد و طرفِ سركه نقد را مي‌گيرد. جلال فکر مي‌كرد به‌انتظار گذر صدسال نشستن، «یعنی حق قضاوت را از تو که یکی از چشندگان این دست‌پخت روزگاری، گرفتن» و او كسي نبود كه در مقامِ روشنفكر از حقِ انتقادش بگذرد. چه‌‌آنكه با بي‌رحم‌ترين ابزارها، يعني قلم به انتقادِ خود برخاسته بود. او براي ماندن در جايگاهِ منتقد همواره از قدرت فاصله مي‌گرفت حتا اگر خود در ساختنش دستي داشت. نمونه‌اش، خاطره‌اي كه او از بحبوبه قدرت جبهه ملي و دكتر مصدق نقل مي‌كند در همين «يك چاه و دو چاله». قرار است اعضاي كميته مركزي «حزب زحمتكشان نيروي سوم» به ناز شستِ حمايت از دولتِ وقت بروند خانه مصدق. همه را صدا كرده بودند و اتوبوس گرفته بودند و اعضاي كميته هول مي‌زدند، سيد قزويني (اصغر سيدجوادي) و جلال مي‌مانند آخر. به خيابان كاخ كه مي‌رسند در خانه مصدق، جلال پا پَس مي‌كشد و رو مي‌كند به «سيد» كه حالش را داري به‌جاي اين مراسم برويم جاي ديگر و مي‌روند. «براي من نزديك‌شدن به قدرت هرگز لطفي نداشته است... گرچه قدرتي كه ‌به‌خاطرش روز نهم اسفند 1331 را ديده باشي با آن خطرها...». به‌زعمِ جلال در دنياي سياست و اجتماع فراوان شده است كه قلم، نردباني شده باشد تا «فلان نطربوق» از آن به جايي برسد. «اين سرنوشتِ صاحب قلمي است كه در اين ولايت بخواهد شريف بماند و لباس عاريه مبارزه سياسي را هم بپوشد.» به هر‌تقدير دورانِ روشنفكران معتقد به كنش‌گري به سر آمد دست‌كم از ميانه دهه هفتاد، كه انتظار مجوز هم اضافه شد به تمامِ آن چاه و چاله‌هاي ديگر و غالبِ نويسندگان ما در ادبيات خوابِ كنش‌گري را هم نديدند، مگر دو سه تن از همان قافله جلال. ديگران با ردِ و انكار امثالِ آل‌احمد دادِ ادبيات بدون سياست و نويسنده حرفه‌اي سر دادند كه جز با ادبيات و مواد و مصالح آن با چيز ديگر كاري‌اش نيست. از همين‌جا بود كه نويسنده-روشنفكرِ كنش‌گرا جاي خود را به نويسنده حرفه‌اي داد. جلال روزگاري از كارناوالِ فرهنگ و سياهي‌لشكر‌شدنِ نويسنده گفت كه «ادبيات» هنوز قَدر و حرمتي داشت و هر جنبش و پديده مهمي از كپي‌رايت در قمصر تا جنبشي سياسي در سياهكل، به «تور فرهنگي» تبديل نشده بود و هنوز جريان غالب ادبي براي نزديك‌شدن به قدرت اعم از نهادهاي رسمي و بازار، سر و دست نمي‌شكست. اگر در زمانه جلال، با تسلطِ گفتمان روشنفكري از آن سنخ عملگرا، دست‌كم يك چاه و دو چاله پيش روي جلال است كه حتا به‌گواه منتقدان و مخالفانش هيچ سر سازگاري با قدرت نداشت، در روزگاري كه قلم‌هايي به ‌سفارش مي‌گردند يا به نرخ بازار، يك چاه و دو صد چاله پيش‌روست. به‌قولِ فريبرز رئيس‌دانا در «منش روشنفكري»، با اينكه جلال آل‌احمد امروز به مرجعي نظري براي يك بخش روشنفكري وفادار تبديل شده است و ارج و قرب مي‌بيند، اگر زنده بود حتما در برابر اوضاع فرهنگي و قلم‌فروشي و تعارضات موجود ميان اهلِ قلم و كاسبان هم‌چون گذشته برمي‌آشفت و انتقاد مي‌كرد، اگر شده با اعترافِ خود به افتادن در چاه و چاله.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.