محرم و سنت پیامبر خاتم
محمدجواد لسانی-پژوهشگر
انسان معاصر با چه آموزههایی زندگی میکند و نیازهای او را چه کسی پاسخ میدهد؟ در این میان، سیره رسول گرامی اسلام چه جایگاهی برای اکنون دارد؟ شاید کشف یک راز، بتواند مسئله طرحشده را بهشکل معقولی حل کند. راز پیامبر خاتم در چیست که قادر است تمدنی فراتر از هزار سال را بنیان نهد؟ او با زیستن خود، الفتی میان قلبها برقرار میکند که فرقههای پراکنده و کینهورز را پاک میکند و به هم گره میزند تا همه آنها چون دریایی بیکران یکدست شوند. چگونه میشود مسلمانان پس از گذر از رنجها، در کنار این معجزهگر، به یک ملت بزرگ تبدیل شوند؟ دو قرن پیش از آمدن اسلام، به سال ۴۱۲ میلادی، سران قبیلههای عرب در مکه برای ساماندهی به تقویم خود، گرد هم آمدند. تصمیم بر این شد که سال عربها با محرم آغاز شود. با آمدن این ماه، معمولا جنگ حرام میشد و کار به ترک جنگ میانجامید؛ به این سبب از آن زمان، این ماه بدین واژه بامعنا، نامگذاری شد. پس از ظهور اسلام، درحالیکه 13سال از بعثت گذشته بود، بزرگان دین تصمیم گرفتند مبدأ تاریخ از هجرت رسول خدا محاسبه شود. برجستهبودن این حرکت، رازی دربر داشت که در اینجا بیان میشود. هرچند حرکت آن حضرت از مکه به شهر یثرب در ماه ربیعالاول رخ داد، پیامبر رحمت به رسمی که دو قرن پیش از بعثت در سرزمینش بنیاد شده بود، حرمت گذاشت و ماه نخست سال هجری، همچنان محرم ماند (گرچه 61 سال پس از هجرت، این قانون پذیرفته شد، برای فرزند شایسته رسول خدا اعمال نمیشود و قدرت حاکم، جفا در حق او را روا میدارد). اما آن راز چه بود که هجرت را بسی ارزشمند کرد؟ رسول مهربانی بهسبب تهدید مشرکان برای قتل او، به ترک شهرش اندیشید و بدین سبب، یثرب را بهعنوان مقصد خود برگزید. ایشان پیش از این اشخاصی پاکنیت را دیده بود که از آن شهر برای تجارت به مکه میآمدند. گفتوگوهای مهرآمیز رسول خدا با ایشان چنان بالا میگیرد که پیمانهای دوستی به نام عقبه اول و دوم با آن حضرت بسته میشود. پیامبر پس از تندادن به خطرات، بهویژه آن شب که پسرعمش، علی(ع)، با دستشستن از جان به جای آن حضرت در خانه میماند تا به اندازه کافی محبوب دلش از تیررس مشرکان دور افتد (لیلهالمبیت) به غار ثور پناهنده میشود و از آنجا به شهر هدف راهی میشود. با رسیدن به یثرب، بخشی از اهالی شهر با خاطره ذهنی که از آن حضرت دارند، گویا که تشنه حضور او باشند، از او بهگرمی استقبال میکنند. رسول خاتم میتواند آتش چندین اختلاف کهنه را با تدبیر خود خاموش کند؛ جدالهایی پراکنده و قبیلهای که پیش از حضور مبارک محمد(ص)، هرگز پایانی نداشت. وقتی این جماعت که یهودیان در میانشان محسوسترند، انگیزه حرکت را از فرستاده خدا میپرسند، آن حضرت در سخنی کوتاه و مستند، بعثت خویش را مأموریتی برای «اتمام مکارم اخلاقی» اعلام میکند.
اگر واژه «اتمام» مدنظر قرار گیرد، آشکار میشود پیش از پایهریزی دین، باید کاری انجام شود تا مردم برای ورود به متن دین آماده شوند. آن نیمه نخست کار چه میتوانست باشد؟ سنت زندگی پیامبر(ص) راهگشای این مسئله است. اقدام مبارک آن حضرت آنقدر زیباست که زیر سایه آن، بعدها یثرب را مدینهالنبی نامیدند؛ به عبارت روشن، «جامعهسازی» و «مدنیت» مقدمهای واجب برای «انسانسازی» است که آن حضرت در این شهر به آن مبادرت میکند. اگر این رسم شهروندی بنا نمیشد، قطعا مکارم اخلاقی نمیتوانست اجرا شود. فرستاده خدا احساس میکند نبود این زیرساخت، ممکن است تهدیدی برای دین خدا شود و دینداران را به کژراهههايی چون ریا و سالوسی بکشاند و از چهره دین، ابزاری برای اهداف نفسانی بسازد. پیامبر(ص) بهنیکی دریافت بذر فضائل انسانی فقط در خاک مناسب رشد میکند و حاصل میدهد. تا هنگامی که پیامبر رحمت در میان امتش بود همینگونه عمل میشد تا قوانینی که «منافع الناس» است به نیکی جا بیفتد. امروز سال جدید هجری میتواند با یادآوری این حق مدنی آغاز شود، تا گرمای وجود آن رسول مهرآفرین، بیشتر در جامعه ما حس شود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.