زندان در قانون
نعمت احمدی . حقوقدان
برای اولینبار نام «سوله» را در یکی از بازپرسیهای دادسرای شمیران شنیدم که جوانی متهم به جعل سند وقتی خبر اعزام خود به زندانی گمنام در جنوب تهران را شنید که تازه متوجه شدم نام آن سوله است، به دستوپا افتاد و چون از نوشتههایم من را میشناخت، گفت وکالتم را قبول کنید. هرچقدر حقالوکاله تعیین کنی، میپردازم. تنها کمک شما این باشد که من را به سوله اعزام نکنند! تعجب کردم. سوله کجاست و چرا این نام را تا آن زمان نشنیده بودم. وقتی نامه اعزام به سوله را به دست مأمور انتظامی دادند، ترس واقعی در چهرهاش بعینه دیده میشد. مدتها گذشت تا مردم نام واقعی سوله را فهمیدند: «کهریزک»؛ نامی که سرنوشت سعید مرتضوی، دادستان سابق تهران، با این نام گره خورد، او را به اتهام اعزام متهمان به این مکان از قضاوت معلق و سرانجام روانه زندان کرد. البته مقام معظم رهبری بعد از اطلاع از واقعیت تلخ و حوادث بس غمناک کهریزک دستور تعطیلی سوله یا همان کهریزک را صادر کردند. چرا باید دستگاه قضائی، جریمه عملکرد دیگرانی را که به عمد یا سهو قوانین مربوطه را رعایت نمیکنند، بپردازد؟ حال قصه فشافویه یا ندامتگاه مرکزی تهران است؛ مشاهدات یک روزنامهنگار که یک روز را در فشافویه گذراند و روايتي از ساکنان آنجا را بيان کرد، میتواند بررسی شود. وقتی دو حقوقدان نيز از گذر ایام زندانیان فشافویه از درون زندان یاد میکنند، بر مسئولان فرض است در حوزه حدود اختیارات و وظایف خود حساسیت بیشتری به خرج دهند. نگارنده با بیش از 40 سال سابقه وکالت و 30 سال معلمی دانشکدههای حقوقی خود را عضو کوچکی از جامعه حقوق میدانم و دادگستری، اگر نگویم خانه اول، خانه دومم است. با همه وجود میخواهم زحمات طاقتفرسای مجموعه قوه قضائیه که حافظ امنیت قضائی کشور بوده و با انبوه پروندهها مشغول جهاد قضائی هستند، به تنگنظری و بدسلیقگی عدهای محدود و معدود گرفتار نشوند؛ اما از نظر قانونی زندان قوه قضائیه حسب آییننامه سازمان زندانها مصوب سال 1364 و اصلاحات بعدی باید چگونه جایی باشد و زندانیان چه حق و حقوقی در ایام تحمل حبس اعم از زندانیان زیر قرار یا زندانیانی که محکومیت قطعی خود را میگذرانند، دارند؟ سازمان زندانها سازمانی است مستقل که به طور مستقیم زیر نظر رئیس قوه قضائیه انجام وظیفه میکند و بودجه مستقل دارد. در ماده 3 آییننامه سازمان زندانها به صراحت آمده است «هدف از نگهداری محکومان - حرفهآموزی، بازپروری و بازسازی- است». قانونگذار محل نگهداری متهمانی را که با قرار کتبی مقامهای صلاحیتدار قضائی تا اتخاذ تصمیم نهایی به آنجا معرفی میشوند، بازداشتگاه نامیده است. برابر تبصره یک ماده 4 «نگهداری متهمان با محکومان در یک مکان ممنوع است»؛ تبصرهای که عملا امروزه امکان اجرا ندارد و با تأسف وقتی متهمان در کنار محکومان قرار میگیرند، از اهداف نگهداری در زندان- یعنی حرفهآموزی، بازپروری و بازسازی- فاصله دارد. زندانها هم به زندان بسته، مرکز حرفهآموزی و اشتغال مشاغل، مؤسسههای تخصصی یا دیگر نامهایی که در آییننامه آمده است، گفته میشود. زندان بسته، زندانی است محصور که با برجهای دیدهبانی در پوشش داخلی و خارجی دارای حفاظت کامل باشد. در این نوع زندان برابر تبصره ماده 6 محکومان شبها در خوابگاهی اختصاصی یا گروهی نگهداری و روزها از برنامه آموزشی و فنیوحرفهای و تفریحی استفاده میکنند و در کارگاههای داخل زندان به کار گمارده میشوند...
تبصرهای که عملا متروک است و فکر نکنم در کمتر زندانی اجرا شود. البته قانونگذار تعاریف دیگری هم از مراکز نگهداری زندانیان مثل مراکز حرفهآموزی و اشتغال یاد کرده است. وقتی محکوم یا متهمی وارد زندان میشود، مشخصات او در کارت مخصوصی ضبط میشود و میتواند اشیا و لوازم شخصی زیر را داشته باشد: کتاب و نشریات مجاز، خمیردندان و مسواک غیرفلزی، صابون و شامپو و جای صابون غیرفلزی، ابر حمام، شانه غیرفلزی، دو عدد حوله کوچک، دو جفت جوراب، لباس زیر بنا به ضرورت بهداشتی، نوشتافزار (کاغذ، پاکت، مداد، خودکار) عینک طبی و لوازم بهداشتی دیگر با اجازه زندان، ناخنگیر فاقد چاقو، ماشین اصلاح سنتی و رادیوی یکموج باتریدار. در هر زندان شورایی به نام شورای طبقهبندی زندانیان متشکل از قاضی ناظر زندان بهعنوان رئیس شورا، رئیس زندان با مرکز مربوطه بهعنوان دبیر شورا، مسئولان واحدهای قضائی، بازپروری انتظامی، رئیس اندرزگاه مربوطه، یک نفر روانشناس و یک نفر مددکار با انتخاب رئیس مرکز یا زندان ایجاد میشود. وظایف شورای طبقهبندی برابر ماده 66 به شرح زیر است: الف) تعیین و تقسیم محل استقرار محکومان و متهمان ب) اشتغال یا عدم اشتغال به کار محکومان در مراکز اشتغال داخل یا خارج زندان ج) اظهارنظر در زمینه احراز شرایط آزادی مشروط و عفو زندانیان با رعایت مقررات مربوطه، این شورا هفتهای دستکم یک بار تشکیل ميشود و با حضور اکثریت اعضا رسمیت مییابد، علاوه بر لوازم شخصی برابر ماده 71 لوازم آسایشگاه برای هر محکوم عبارت است از: تختخواب، تشک، بالش، دو تخته پتو، ملحفه برای پتو، تشک و بالش. ماده 74 برنامه روزانه زندانها و بازداشتگاهها را به شرح زیر تعیین کرده است: اذان صبح بیدارباش و تا طلوع آفتاب انجام امور واجب مذهبی، استحمام، نظافت آسایشگاه، امور شخصی، طلوع آفتاب، ورزش صبحگاهی، صرف صبحانه و سپس شرکت در کلاسها یا کارگاهها، از ظهر تا دو بعدازظهر انجام امور واجب مذهبی، صرف نهار و استراحت. دو بعدازظهر به بعد شرکت در کلاسها یا کارگاهها، مغرب بهجایآوردن امور واجب مذهبی، شام و ساعت خاموشی. محکومان مجاز به نگهداری و همراهداشتن پول در زندان نیستند و جهت رفع نیاز مسئولان زندان مکلفاند با استفاده از روشهای قابل اجرا تمهیداتی را فراهم كنند تا محکومان بتوانند از محل موجودی خود نسبت به خرید از فروشگاهها و تهیه سایر کالاهای مورد نیاز خود اقدام کنند. غذای زندانیان به تناسب فصلهای سال به وسیله مدیرکل هر استان تصویب و به زندانها ابلاغ میشود. در مورد بهداشت زندان باید دستکم ماهی یک بار ضدعفونی شود که اگر حشرات یا بروز اپیدمی و اشاعه ویروس و بیماریهای موسمی ایجاب کند، زودتر به گندزدایی لوازم مربوطه و سمپاشی اتاقها در محوطه زندان اقدام شود. استحمام محکومان و استفاده از گرما و مستراح و دستشويی زندان که باید همیشه تمیز و نظیف باشد و به اندازه کافی دوش سرد و گرم در دسترس محکومان گذاشته شود تا بتوانند با توجه به فصول سال حداقل در هفته یک بار استحمام کنند. در مورد زندانیانی که نسخه یا دارويی همراه داشته باشند در اختیار بهداری زندان قرار میگیرد تا به تجویز پزشک به او داده شود و هر گاه دارو جنبه حیاتی برای زندانی داشته باشد، باید فورا پس از معاینه و تجویز پزشک در اختیار زندانی قرار گیرد و با تشخیص پزشک بهداری مؤسسه یا زندان در صورت ضرورت محکوم بیمار در بیمارستان زندان بستری میشود. محکومان میتوانند از اخبار کشور به وسیله وسایل ارتباطجمعی مجاز در داخل زندان مانند رادیو - تلویزیون و دستکم یک روزنامه کثیرالانتشار اطلاع حاصل کنند. مقیدکردن زندانی به دستبند هنگام بدرقه برابر نظریه رئیس زندان و در غیاب وی بالاترین مقام مسئول مجاز است. نمیدانم پابند از کجا وارد مرحله اعزام زندانی شده است؟ موضوع دستبند و پابند که استفاده عام آن برای همه زندانیان خصوصا زندانیانی که اتهام آنان مالی یا مسائل کیفری دیگر نیست مطرح شد. مثلا برخورد با خبرنگاران و نویسندگان و وکلا و مدیران مسئول روزنامهها كه مورد انتقاد ریاست محترم قوه قضائیه واقع شد اما کماکان ادامه دارد. اين در حالي است كه با توجه به شخصیت افراد میتوان همانگونه که ریاست قوه قضائیه گفت از این نوع برخوردها نداشت. حال از فضای داخلی زندان فشافویه اخباری به گوش میرسد که میشود با اعزام گروههای ویژه خصوصا نمایندگانی از ریاست محترم قوه قضائیه یا نمایندگان مجلس تحت هر عنوان مثلا تحقیق و تفحص، درباره صحت و سقم آن تحقيق جامع انجام داد كه حتما باعث تقويت دستگاه قضا خواهد شد. اخبار متواتر منتشره از فشافویه و برخی دیگر از زندانهای کشور اگر جدی گرفته شود، مانع از بروز اتفاقاتي كه در گذشته هم موارد مشابهي داشته است خواهد شد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.