سياست تجمل به جاي نفت
فریدون مجلسی
در تقویم سازمان ملل روزی را به نام «روز ملل متحد برای همکاریهای جنوب-جنوب» نامیدهاند. پرسش این است که منشأ و مفهوم این نامگذاری چیست و ميتواند برای امروز جهان چه کاربردی داشته باشد؟ پرسش جالبی است و برایم یادآور تجربه کاری دوران جوانی است. من در اواخر سال 1973 (1352) برای مأموریت سیاسی در اتحادیه اقتصادی اروپا به بروکسل اعزام شدم. در اروپا وضعیتی فوقالعاده حاکم بود. عبور و مرور اتومبیلها محدودیت داشت و در روزهای تعطیل ممنوع بود که باعث شده بود شهر حالت سوتوکور پیدا کند. مردم به دوچرخه و وسایل نقلیه عمومی روی آورده بودند؛ دلیلش جنگ اکتبر 1973 اعراب و اسرائیل بود که انور سادات موفق شده بود با عبور از کانال سوئز، نخستین پیروزی اعراب را از تاریخ تشکیل اسرائیل به دست آورد و کانال سوئز و صحرای سینا را آزاد کند، اما بخشی از آن پیروزی با حمله مستقیم اسرائیل به درون خاک مصر و شکست ارتش آن کشور خنثی شد. حمایتهای غرب از اسرائیل موجب شد اتحادیه عرب تصمیم به تحریم نفتی غرب بگیرد. این تحریم در روزگاری که صنعت و حملونقل زمینی و هوایی و دریایی غرب کاملا متکی به نفت خاورمیانه و شمال آفریقا بود، بر اوضاع اقتصادی جهان تأثیر فوقالعادهای داشت و نوعی نقطه عطف به شمار ميرود. تحریم نفتی اعراب موجب قحطی انرژی در اروپا و حتی آمریکا شد و بهای نفت را که پس از تشکیل اوپک از بشکهای یکونیم دلار به بشکهای چهار دلار افزایش یافته بود، به 12، 18، 20 و سرانجام بشکهای 35 دلار افزایش داد. ژیسکاردستن، رئیسجمهور فرانسه، رهبری ابتکار خنثیکردن اوپک را بر عهده گرفت و در مقابل آن در ایجاد سازمان بینالمللی انرژی پیشقدم شد. این سازمان که اوپک را به طعنه «کارتل» نفتی مينامید، سیاستهایی را اتخاذ و برای اجرا به اعضا که کشورهای صنعتی و مصرفکننده انرژی بودند، پیشنهاد کرد؛ از قبیل: سیاستهای صرفهجویی در مصرف انرژی و بالابردن راندمان کاری انواع وسایل برقی خانگی و صنعتی، پیشبینی ذخایر نفتی در کشورهای عضو که از امکانات ذخیرهسازی معادل مصرف دو هفته آغاز ميشد و باید به ذخیره معادل مصرف دو تا سه ماه افزایش ميیافت تا در صورت قطع ناگهانی واردات نفت دچار شوک اقتصادی، صنعتی و اجتماعی نشوند، تشویق و توسعه استفاده از انرژیهای جایگزین مانند انرژی خورشیدی، بادی، آبی، گرمای درونی زمین و حتی انرژی هستهای که تاکنون هم ادامه یافته و روزبهروز اقتصادیتر ميشود. در کنار این برنامهها و اقدامات که به صورت مستقیم بر کاهش مصرف نفت و فشار برای کاهش بهای آن و تولید انرژیهای جایگزین مربوط ميشد، برخی برنامههای سیاسی و تبلیغاتی نیز بیشتر به رهبری ژیسکاردستن انجام شد. افزایش ناگهانی بهای نفت بهتدریج در کشورهای تولیدکننده رفاه و اندوختهای پدید آورد و در اتحادیه اقتصادی اروپا بحثی جدی بر سر «بازیافت دلارهای نفتی» در جریان بود؛ به این معنی که کشورهای صنعتی چگونه ميتوانند پولهای گزافی را که برای خرید نفت ميپردازند، دوباره از چنگ کشورهای نفتی درآورند. این برنامه ميتوانست شامل اجرای برنامههای تجملی، ساختمانی و عمرانی گسترده، تا ایجاد تهدیدهای منطقهای و فروش گزاف اسلحه و سرانجام جنگ میان کشورهای دارنده ثروت نفتی و نفلهکردن آن ثروت به دست خودشان باشد. یکی از این برنامههای سیاسی، تقسیم جهان به شمال و جنوب بود. منظور از شمال، کشورهای صنعتی پیشرفتهای بود که شامل برخی کشورهای کاملا جنوبی مانند استرالیا و نیوزیلند نیز ميشد و کشورهای جنوب شامل کشورهای فقیر و کشورهای دارای ثروت حاصل از نفت بودند. تا پیش از آن، کشورهای بزرگ اروپایی که تا چند سال پیش قدرتهایی استعماری بودند که بخش مهمی از ثروت و رفاه خود را مدیون سودجویی از کشورهای بهاصطلاح جنوب بودند، به جبران شرمساری از آن پیشینه خود را متعهد به مشارکت در برخی برنامههای همکاری و کمک به مستعمرات پیشین ميدانستند. اکنون که کشورهای صنعتی یا شمال با تنگنای تدارک نفت به بهای گزاف مواجه شده بودند، به کشورهای نفتی فشار ميآوردند که باید بخشی از بار کمک به مستعمرات پیشین آنها را بر دوش بگیرند. در آن دوره، به کوشش فرانسه و کشورهای اروپایی، چندین کنفرانس با نام شمال-جنوب برگزار شد و سرانجام برای آنکه بار بیشتری را بر عهده کشورهای ثروتمند جنوب بیندازند، آن سیاست را در قالب برنامههای ملل متحد قرار دادند و روزی را هم به این مناسبت نامگذاری کردند. بر این اساس، ضمن اینکه کشورهای استعمارگر پیشین بهتدریج بار مسئولیت خود را کاهش دادند، با توفیق در برنامههای خنثیکننده و بهرهمندی از جنگهای منطقهای و فروش اسلحه و اجرای برنامههای بزرگ تجملی و عمرانی، توانستند به همان برنامه بازیافت و تخلیه دلارهای نفتی و حتی کاهش بهای نفت دست یابند؛ زیرا با توجه به اینکه بهای هر بشکه نفت خام در 45 سال پیش معادل پنج دلار امروزی است، نفت بشکهای 30 دلار 1974 اکنون باید 150 دلار ميبود که اکنون کمتر از نصف آن است. بهاینترتیب، همکاری جنوب- جنوب مفهوم و دلیل وجودی خود را از دست داد و از آن فقط نامی در تقویم ملل متحد باقی مانده است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.