مدیر گروه مسائل و آسیبهای اجتماعی در انجمن جامعهشناسی ایران در گفتوگو با «شرق» مطرح كرد:
فراز و فرود نشاط اجتماعی
شرق، سميرا حسيني: «تمام سازمانها در مسائلی که مربوط به سوگواری است، کاملا با یکدیگر هماهنگاند؛ اما زمانی که به مسائل مربوط به نشاط میرسند، با یکدیگر هیچگونه هماهنگی ندارند». مهدی تندگویان، معاون ساماندهی امور جوانان وزارت ورزشوجوانان، در حالی اینها را به «شرق» میگوید که جامعهشناسان مدتهاست از کاهش نشاط اجتماعی در جامعه ایرانی بهعنوان یک مسئله مهم سخن میگویند و درباره کاهش آن بارها هشدار دادهاند. یکی از ملاکهای ارزیابی نشاط جامعه، نتایج مطالعات مؤسسات گوناگون درباره وضعیت شادی کشورهای مختلف است که در اکثر این بررسیها ایران در ردههای پایین قرار دارد. دو روز پیش بود که حسن موسویچلک، رئیس انجمن مددکاری اجتماعی ایران، از رتبه ۱۰۹ ایران در حوزه نشاط و شادی اجتماعی در میان ۱۵۷ کشور جهان خبر داد. هرچند در خبر نیامده بود که موسویچلک براساس کدامیک از مطالعات بینالمللی چنین آماری را اعلام کرده و برخی کارشناسان نیز بهطورکلی نقدهایی به شیوه بررسی اینگونه مطالعات بینالمللی درباره وضعیت شادی در ایران دارند؛ اما تندگویان پایینبودن نشاط در جامعه را تأیید میکند. او که از برخورد سلیقهای برخی نهادها گلهمند بود، گفت «با توجه به نسبت جمعیت جوان در کشور نشاط در جامعه پایین است. یکی از دلایل پایینبودن نشاط در جامعه ناهماهنگی سازمانهای مربوطه برای ایجاد نشاط در کشور است. خیلی اوقات میشنویم جلوی یک کنسرت موسیقی، برگزاری یک جشن یا جلوی انتشار یک آلبوم موسیقی را میگیرند؛ اتفاقهایی که هرکدام عامل شور و نشاط اجتماعی میشوند. متأسفانه هماهنگی بین نهادهای مربوطه وجود ندارد. خیلیها درباره آوردن شور و نشاط به جامعه صحبت میکنند؛ اما در عمل کاملا معکوس عمل میکنند؛ بهویژه نهادهای خارج از دولت که ما هم نمیتوانیم روی آنها نظارتی داشته باشیم و طبق قانون جلویشان را بگیریم». به گفته تندگویان آزادی مشروع مردم را نباید از آنها سلب کنیم. او دراینباره ادامه داد «اگر قانون و شرع به جوانان اجازه کاری را میدهد، آن را نباید از جوانان سلب کنیم. یکی از این اتفاقات پیروزی تیم فوتبال در جام جهانی است. اگر ما به آن ورود پیدا کنیم و بگوییم خانوادهها حق رفتن به ورزشگاهها و پارکها را برای تماشا ندارند، یک آزادی مشروع نشاطبخش و کمهزینه برای اجتماع را سلب کردهایم؛ درحالیکه میتوانیم فضا را کنترل کنیم و بهتر از آن است که این نشاط به نشاطهای مخفی که داخل خانههاست و ما به آن دسترسی نداریم، تبدیل شود. وقتی برای کنسرتی تبلیغ شده و از ارشاد مجوز گرفته است، چرا جلوی پخش آن را میگیریم و فضایی که بهراحتی میتواند برای مردم ایجاد نشاط کند، چرا باید جلوی آن را بگیریم؟ همچنین درباره موضوع زنان که درباره دوچرخهسواری و... مطرح میشود، واقعا جزء موضوعاتی است که باید در کشور حل شود». او همچنین در پاسخ به این سؤال که چرا در اکثر بررسیهای بینالمللی درباره مسائلی از این دست ایران در رده پایین قرار دارد، میگوید «با توجه به فاکتورهایی که در این مطالعات وجود دارد، این آمار نمیتواند کاملا درست باشد. فاکتورهایی که برای نشاط در کشورهای دیگر در نظر گرفته میشود، در کشور ما اصلا جزء فاکتورهای نشاط قرار نمیگیرند. اگر هم بخواهیم آنها را بهعنوان فاکتور در نظر بگیریم، به دلیل مسائل اخلاقی-فرهنگی اصلا این فاکتورها انجامشدنی نیستند؛ بههمینخاطر چنین آماری برای پایش کشور درست نیست و ما باید با فاکتورهای خودمان کشور را بسنجیم و ببینیم چقدر توانستهایم موفق عمل کنیم و آن را با کشورهای مشابه از نظر قوانین اسلامی مقایسه کنیم که در حقیقت تعداد این کشورها بسیار اندک است». به گفته تندگویان شرایط اقتصادی حاکم بر جامعه نشاط را در بین جوانان کاهش داده است «آمارهای رو به افزایش خودکشی و افزایش ناهنجاریهای حوزه آسیبهای اجتماعی نشان میدهد شرایط اقتصادی کشور کاملا رابطه مستقیمی با افزایش آسیبهای اجتماعی دارند. تنها ایجاد اعتماد میتواند نشاط را به جوانان بازگرداند. اگر به جوانان دروغ نگوییم و موضوعات مربوط به آنها را فقط در سخنان و شعارهایمان بیان نکنیم، میتوان نشاط را به جوانان بازگرداند. مانند همین موضوع منع بهکارگیری بازنشستهها که اگر دولت جدی به آن ورود پیدا کند و به ازای خروج هر بازنشسته، یک جوان در همان سمت مشغول به کار شود، میتوانیم هم اعتماد را کسب کنیم و هم امید را به جوانان برگردانیم». کاهش رضایت از زندگی احمد بخارایی، مدیر گروه مسائل و آسیبهای اجتماعی در انجمن جامعهشناسی ایران، با اشاره به نشانههای پنجگانه کمنشاطی اجتماعی در ایران شامل مصرف مواد مخدر صنعتی نشاطآور بین جوانان، خودکشی، مصرف بیرویه الکل، جوککردن و تمسخر و بالاخره گردشهای بیهدف و افراطی مانند پاساژگردی و بیهوده دورزدن، به «شرق» میگوید «مهمتری شاخص نشاط اجتماعی رضایت از زندگی است. سازمانی مثل سازمان جهانی بهداشت که ایران را در رتبه 109 قرار میدهد، عمدتا ابعاد روانشاختی مانند استرس و افسردگی را در نظر میگیرد. درباره انتشار این آمار باید گفت در داخل کشور ما امکان تحقیقات جدی از سوی سازمانهای بینالمللی وجود ندارد تا متوجه شوند رضایت در زندگی چقدر است که براساس آن نشاط در جامعه را اندازهگیری کنند». این استاد دانشگاه احساس محرومیت را از جمله یکی از عوامل مهم کاهش رضایت از زندگی دانست و افزود: «بین احساس محرومیت و وجود محرومیت تفاوت وجود دارد. در روستا افراد محروم هستند، اما خودشان این را احساس نمیکنند و احساس محرومیت است که خطرناک است. در جامعه ما طبقه نوظهوری در چند دهه اخیر بهواسطه رانت اخیر پا به صحنه گذاشتند و شکاف طبقاتی زیادی بین مردم ایجاد شد. طبقه متوسط رانده شد به سمت طبقه ضعیف و احساس نارضایتی شکل گرفت. افراد در مقایسه با دیگری احساس میکنند محروم هستند. در یک روستا به دلیل اینکه همه در یک سطح قرار دارند کسی احساس محرومیت نمیکند، اما در شهرها با نوع خاصی که در ایران جلوهگر شده این احساس محرومیت زیاد است، چون اختلاف طبقاتی و جهشهای یکشبه زیاد است؛ خود را با بغلدستی مقایسه میکند با ماشین پراید کنار یک پورشه قرار گرفته و احساس محرومیت شدید میكند». به گفته او، یکی دیگر از عوامل عدم رضایت از زندگی و به دنبال آن نبود نشاط در جامعه، رفاه ناقص عمومی است؛ «مثلا کدام خانم پس از طلاق میتواند مطمئن باشد جامعه و قانون از او حمایت میکند یا کدام کودک کار، کارگر، بازنشسته یا حتی دانشجو میتواند از شغل یا رفاه نسبی خود مطمئن باشد. رضایت از زندگی زمانی بالاست که اعتماد نیز بالا باشد. اولین چیز اعتماد به نهادها و سازمانهاست. مردم چقدر به نهادهای سیاسی اعتماد دارند؟ درست هرچند سال یکبار پا به صحنه میگذارند و هیجاناتی به وجود میآید، اما واقعا این اعتماد چقدر است؟» بخارایی افزود: «در این یک سال یک سیر صعودی بیکاری، تورم، گرانشدن کالا و به دنبال آن افزایش بیاعتمادی را داشتیم. مردم در این شرایط غمگینتر خواهند بود. داراها در این شرایط آسیب نمیبینند، آنها همیشه سوار موج هستند، اما کسانی که ندارند وقتی قیمتها افزایش پیدا میکند ارزش داراییهایشان کمتر و اختلاف طبقاتی بیشتر و بیشتر میشود و احساس محرومیت و به دنبال آن احساس نارضایتی از زندگی میکنند». او در پاسخ به این سؤال که چه عواملی میتواند این نشاط اجتماعی را به جامعه برگرداند، گفت: «طبیعتا باید همه عوامل را به صحنه وارد کنیم. تا حدودی و در سطح ماجرا برنامههای اجتماعی مثل کنسرتها و جشنها میتواند نشاط جوان شهری را اندکی افزایش دهد، اما کوتاهمدت و به محض اینکه از کنسرت خارج شود، وقتی چشمش را باز میکند و در شهر راه میرود، دوباره بازمیگردد به حال اولیه خود. این موارد مثل مُسکن است برای گروههای شهری، اما ایران 80 میلیونی داستانش پیچیدهتر است. اینطور نسخهپیچیدنها دمدستی است و شاید یک تا دو درصد تأثیر داشته باشد». آمارهای افزایشی رئیس انجمن مددکاری اجتماعی دو روز پیش گفته بود بر اساس آمار سازمان پزشکیقانونی در سال ۹۶ پنج درصد فوتهای مربوط به خودکشی در ایران افزایش یافته است. حسن موسویچلک همچنین اظهار کرد: بر اساس آمار وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی، بین ۲۳ تا ۲۵ درصد مردم حداقل یک اختلال روانی دارند که نیازمند مداخله است. همچنین شش میلیون نفر در کشور افسردگی دارند. بر اساس اظهارات رئیس ستاد مبارزه با مواد مخدر نیز ۷۵ درصد دانشجویان قبل از ورود به دانشگاه دارای اختلال روانی یا آسیب اجتماعی هستند. همچنین دومیلیون و ۸۵۰ هزار نفر دارای سوءمصرف مواد مخدر و روانگردان در کشور هستند و درعینحال شاهد افزایش مصرف گل و مواد مخدر صنعتی در کشور هستیم. موسویچلک در ادامه با بیان اینکه میانگین زمان گفتوگو در خانوادهها تنها ۱۵ دقیقه است، اظهار کرد: «بر اساس گفتههای معاون وزیر و رئیس سازمان امور دانشجویان وزارت علوم، در یک سال ۲۲ درصد خشونت و درگیری فیزیکی از دانشگاهها گزارش شده است. همچنین ۲۷ درصد از دانشجویان کشور با مشکلات روانشناختی درگیر هستند و ۳۳ درصد از دانشجویان از زندگی خود ناراضیاند که این موارد منجر به بالانبودن سرمایه اجتماعی و مسئولیت اجتماعی در کشور شده است». او گفته بود: بازبودن فضای سیاسی میزان شادی را افزایش میدهد. درحالحاضر محیط اجتماعی و محل کار ما و حتی فضاهای شهری تا چه میزان شاد هستند؟ موسویچلک در ادامه با انتقاد از اینکه در سالهای اخیر بهجای سیاستگذاری فرهنگی بیشتر، ممیزی فرهنگی اتفاق افتاده است، گفت: اگر قرار است از این شرایط خارج شویم بهجز توسعه اقتصادی باید به سمتی برویم که مردم مشارکت کنند. تا زمانی که نشاط و سرمایه اجتماعی در کشور نهادینه نشود شاهد افزایش خودکشیها خواهیم بود. این در حالی است که در دورههایی که آزادی عمل سیاسی بیشتر بوده، میزان خودکشی نیز کاهش یافته است. باید اجازه دهیم افراد با دیدگاههای مختلف در چارچوب قانون اساسی فعالیت کنند؛ در غیر این صورت آسیبهای اجتماعی، امنیت ملی ما را تهدید میکند و دود این آسیبها به چشم همه خواهد رفت. رو به غمگینی یکی از ملاکهای ارزیابی شادی و نشاط جامعه در کشورهای مختلف نتایج مطالعات و گروهها و مؤسسات و نشریات درباره وضعیت شادی کشورهای مختلف است که ایران در اکثر این بررسیها در ردههای پایین قرار دارد. کافی است نگاهی به نتایج مؤسسات بینالمللی مانند مؤسسه نظرسنجی گالوپ، نشریه فوربس و گزارش توسعه انسانی و سازمان ملل بیندازیم، هرچند به گفته متخصصان، این آمار دقت چندانی ندارند، اما وضعیت شادی و شادکامی و نشاط در جامعه ایران رتبه چندان خوبی ندارد. در سال 2012 ایران در بین 155 کشور جهان رتبه 81 را در فهرست مؤسسه گالوپ به دست آورد. طبق تحقیقات نشریه فوربس نیز که پس از پنج سال مطالعه در سال 2013 منتشر شد، ایران بین کشورهای با چهار رده شادی (رده بالا، بالاتر از میانگین، پایینتر از میانگین و رده پایین) در دسته کشورهای «پایینتر از میانگین» قرار گرفت. در یک نظرسنجی دیگر در سال 2014 در دانشگاه لیستر، ایران از بین 220 کشور، در جایگاه 202 قرار گرفت و در نهایت در گزارش سالانه سازمان ملل درباره وضعیت شادی در کشورهای جهان که در سال 2018 منتشر شد، ایران از میان 156 کشور جهان در جایگاه 106 قرار گرفت. اگر نتایج این مطالعات را بپذیریم، میتوان اینگونه گفت که شادی در میان ایرانیان رو به کاهش است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.