گفتوگو با علیاکبر جهانگرد به مناسبت برپایی نمایشگاه «خانه اگر هست...» در گالری «ساربان»
من خانه را تجربه نکردهام
کیانا آذر: علیاکبر جهانگردقصری که این روزها نمایشگاه نقاشیهایش در «گالری ساربان» برپاست، متولد نیمه دهه 50 در قصرشیرین و دارای مدرک دکترای تاریخ است. درباره کارهایش که پرسیدم، گفت: «نمیتوانم بگویم ایده این نمایشگاه بهیکباره شکل گرفت؛ از تجربهام در دوران کودکی تا لمس شرایط اجتماعی تا بیتابیای که همیشه نسبت به رفتن دارم، اینکه تمایلی به اسکان ندارم و دائما در سفر هستم، شاید همه اینها باشد. عدم تمایل به اسکان را بیشتر به این دلیل میگویم که چندان جایی را مهیای زیستن نمیدانم. انگار جایی احساس خانهبودن را برایم تداعی نمیکند. این عوامل متعددی دارد؛ در مقطعی متوجه شدم باید تکههای مختلف پازل را کنار هم بگذارم و متوجه آنچه که نیست بشوم». همه اینها باعث شد سؤالاتم را با او درمیان بگذارم.
اساسا فکر میکنید خانهای وجود ندارد یا خانهای هست. اما همواره باید رفت و به دنبال آن گشت؟ وقتی چیزی را تجربه نکردهایم، اما با مفهومش در یک تفکر بشری، ساختار اجتماعی و خیلی امور دیگر مواجه میشویم، طبعا برایمان مهم میشود. من خانه را تجربه نکردهام. البته باید روشن شود که خانه چیست، اما بههرحال زیاد از آن میشنویم و هویت، ارتباطات و چیستیمان را شکل میدهد. برای من خیلی سخت است که جایی قرار بگیرم و به رفتن فکر نکنم! فکر میکنم همه اینها تجربههای شخصی نیست؛ بلکه به پیشینه تاریخی و تجربه ما ربط دارد. اولین تجربه من جایی بوده که بهعنوان یک کودک با دنیای اطراف ارتباط برقرار میکردهام، بعد بهیکباره حدودی که دنیای من بوده میشکند و بزرگتر میشود و همه جهان من در بدو شکلگیری متلاشی میشود. به مرور وارد فضاهای دیگری که میشوم به سختی به آنها احساس تعلق میکنم. فکر میکنم میشود به جایی که فروپاشیده بازگشت، اما درواقع نمیشود و وقتی برمیگردی انگار هیچوقت آنجا چیزی نبوده. به تعبیری هویت دوباره بازسازی نمیشود؟ بله. حتی من فکر میکنم وقتی یک خانه نیاز به بازسازی پیدا میکند، به نظرم میرسد این کار از حدود زیست انسان خارج است، زیرا خانه فقط یک چهاردیواری نیست که فرد بتواند ترمیمش کند. این همان بخشی است که میگویم به نظرم ماجرا تاریخیتر است و سازوکار این ویرانیها چیزی فراتر از جنگ است. فقط در جنگ به اوج خودش میرسد و به عیان خودش را نشان میدهد. کار روی این مجموعه از چه زمانی آغاز شد؟ ابتدا جذب فضاهای فرسوده شدم؛ خانههای قدیمی که رها شدهاند؛ خانههایی در شیراز، یزد و شهرهای دیگر. از آنها بازدید میکردم. کمکم از این فرسودگیها، پوسیدگیها، لکهلکهشدن و کثیفی دیوار خیابانها در شهر و فروریختگی که حاصل گذر زمان هستند شروع کردم به کارکردن. در سال 1394 متوجه شدم که در حال تکمیل تکههای یک پازل هستم. آرامآرام فضای خانههای قدیمی کمرنگ شد و یک فرم پویاتر و البته در حال فروریختن در کارهایم شکل گرفت. کارکردن روی این مجموعه هنوز هم ادامه دارد. خیلیها برحسب شناختی که از من دارند این کارها را به تجربیات کودکیام نسبت میدهند، اما حس میکنم تنها بخشی از آن تجربه بر این تابلوها اثرگذار بوده، تجربه اجتماعی و تاریخی بیشک نقش خودشان را داشتهاند؛ برای مثال نمیدانم چقدر شعر «خانهام آتش گرفته ست، آتشی جانسوز» اخوانثالث روی من تأثیر داشته است، البته یادم میآید چهار، پنج تابلو در این کار شکل گرفته بود که یادم آمد چقدر این شعر به فضای کار من نزدیک است، حالا با تجربه متفاوت شاعر به نسبت تاریخ ما. تصورم این است که همه ما این شرایط را تجربه کردهایم. گاهی محافظهکارانه از آن رد میشویم و گاهی درگیر آن میشویم و ما را در خود فرو میبرد. در استیتمنت نمایشگاه بر نسبت فرد با خانه تأکید شد. اما چرادر تابلوها آدمها حضورندارند ؟ مهاجرت بخشی از این ماجراست. به نظر میرسد ناظری ایستاده و در حال نگاهکردن است. شاید هواپیمایی که در دو نمونه از کارها میبینیم، کنایهای از همین مهاجرت باشد. دوست داشتم بیشتر هم باشد، اما فرم کار آسیب میدید. حس میکنم نمیتوانم انسان را بهعنوان یک دیگری در ماجرا دخالت دهم؛ در واقع حضور انسان در این چشماندازهای دور خیلی هم منطقی نیست. می توان گفت انسان مشاهدهگر با انفعال خود در این ویرانیها نقش دارد؟ مگر میشود من در این جامعه زندگی کنم و نقشی نداشته باشم؟! ولی شاید نتوانیم برای همه سهم یکسانی قائل باشیم. نوعی ادای دین به تاریخ نقاشی قرن 17 در کارهای شما حس میشود که نمیدانم نامش را دلبستگی بگذاریم یا تأثیر معلمیکردن که ناخودآگاه آدم را به وفاداربودن به قواعد کلاسیک سوق میدهد. ما در این نقاشیها با نوعی آخرالزمان مواجه هستیم. اما خیلی هم رفتار کنترلنشدنیای وجود ندارد. مثلا اجزای دکل در حال افتادن هستند، اما همه خطوط دقیق و اصولی ترسیم شدهاند؟ شاید وفاداری به زیباییشناسی مدرن؛ بله، من واقعا به زیباییشناسی مدرن و شکلگیری آن در دوره رمانتیسیسم شیفتهوارانه نگاه میکنم و نسبتی میان خودم و این دوره میبینم. شاید بیتابیهایم یکی از این خصایص باشد. در دوره رمانتیسیسم برای اولین بار تمرکز از روی انسان اروپایی برداشته میشود، هنرمند اروپایی به آفریقا سفر میکند و سرخپوستها وارد نقاشیها میشوند. واقعیت این است که با مطالعه این دوره، متوجه شدم نزدیکی زیادی با آن دارم؛ با آثار کسانی مثل فردریش یا ژریکو که معلمان من یا بهتر است بگویم خالق آثار محبوبم هستند. البته شاید این نقد وارد شود که آیا این نوع وفاداری به اصول در این دوره باعث تصنع نمیشود؟ اگر اشتباه نکنم، این نقد مربوط به زیباییشناسی پسامدرن است. راستش فکر نمیکنم نقدی که پسامدرنها به زیباییشناسی مدرن داشتند، بتواند باعث شود بهطور کل زیباییشناسی مدرن نادیده گرفته شود و آن را کنار بگذاریم؛ زیرا اگر بخواهیم پس از این قائل به این نقد باشیم، جز با یک نسبیگرایی افراطی مواجه نیستیم و دیگر معیاری باقی نمیماند. بیشترین نکته در نقد زیباییشناسی مدرن، این بود که چرا عده زیادی را زیر چتر خودش قرار نمیدهد؟ چرا به سایر ملل توجهی ندارد؟ چرا مرکز توجه اروپاست؟ اینجا این سؤال برای من مطرح میشود که خب اگر قرار باشد زیباییشناسی مدرن را به حاشیه برانیم و از رعایت اصول و فرم دست برداریم، پس اصلا برای چه وجود دارند؟ برای چه هنرمند را باید معرفی کنیم؟ اگر درست فهمیده باشم، مسئله شما «مدیای نقاشی» است. میگویید اگر قرار است به این قواعد پایبند نباشیم، چرا مثلا سراغ اینستالیشن بهجای نقاشی نرویم وباید به اصول هر مدیا قائل باشیم؟ نمیخواهم یک تعریف مشخص برای نقاشی قائل شوم. میگویم اکثر نقدها به اصول و فرم در انتها به یک نسبیگرایی میرسند که من نمیتوانم تفاوت و تمایزی بین امور در آنها قائل شوم. درباره نزدیکی رویکرد نقاشانه شما با نقاشیهای قبل از دوره رمانتیسیسم، مثلا «باروک» چطور؟ تیرگیها در کارها و بازی رنگهای روشن در کنار آنها، شاید نوعی رفتارهای باروکگونه باشند؛ ولی پیش از آن شاید رمانتیسیسم برای من موجهتر و پررنگتر است. به نظرم بازنمایی اتفاق مهمی است. زمانی اینستالیشن رویکار آمد و با واقعیت امر در فضا روبهرو شدیم، اما به نظرم واقعیت همیشه ناکافی است. نقاشی به واسطه اینکه از واقعیت فراتر میرود و بازنمایی میکند، دریچه دنیای تخیل را باز میکند و اینجا بود که ضرورت طرح بازنمایی در نقاشی برایم مطرح شد. جایی میخواندم نیچه چیزی میگوید با این مضمون که «واقعیت کافی نیست و هنر، ما را از بار سنگین واقعیت نجات میدهد». درچیدمان نمایشگاه در تابلوی پایانی، خانه تقریبا سوخته و آتش در حال فروکشکردن است، جدای اینکه فرم اثرگذار و متفاوتی نسبت به بقیه آثار ایجاد کرده، انگار دوره بعدی کارهای شما را نیز معرفی و روایت جدیدی ایجاد میکند؟ میتوانم بگویم تعدادی کار شکل گرفته که فضاهایشان پس از این وقایع را نشان میدهد و خبری از این جوشوخروش در آنها نیست. شاید انگار دورهای از این رخداد گذشته و با خاکستر و بقایای اینها مواجه هستیم. هنوز برای خودم هم ملموس نیست و باید آن را تجربه کنم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.